Vào thời thịnh thế của Tây Hán dưới thời Hán Vũ Đế, những câu chuyện về hàng loạt sứ giả đã lọt vào tầm nhìn của các sử quan. Trong các câu chuyện chính sử, lần lượt xuất hiện những tên tuổi lẫy lừng thiên cổ, cùng những áng văn khảng khái hào hùng . Ví dụ, Trương Khiển, người đã khai phá Tây Vực trong mười ba năm, còn có Tô Vũ, người chăn dê 19 năm ở Bắc Hải .
Xả sinh thủ nghĩa, chết nhưng sống lại.
Tô Vũ, tự Tử Khanh, là con của quan đại thần. Cha ông là Tô Kiên nhiều lần bảo vệ nhà Thanh, tấn công Hung Nô, lập nhiều công mà được phong hầu. Ông cùng hai em nhờ ân cha, đảm nhiệm chức Lang Trung trong triều, được Hán Vũ Đế tín nhiệm cho hầu cận. Thời của ông là sau Trương Khiển khai phá Tây Vực vài chục năm.
Tô Vũ chăn dê. (Tôn Minh Quốc – ET)Lúc này, Hán Vũ Đế hùng tài đại lược đã vào tuổi xế chiều, sứ thần Hán triều và các nước Tây Vực thường xuyên qua lại dọc hành lang Hà Tây. Quan hệ Hán, Hung Nô, vấn đề biên giới luôn là chủ đề nóng bỏng. Do chiến tranh ác liệt, nên hai bên đều cử sứ giả liên tục do thám đối phương. Tương ứng, hai bên cũng bắt giữ sứ giả của đối phương. Tình trạng như vậy kéo dài đến tận năm Thiên Hán thứ nhât (100 TCN), khi Thư Đê Hầu, Thiền Vu của Hung Nô lên ngôi.
Hung Nô qua nhiều lần đại chiến, nguyên khí tổn thương trầm trọng, không đủ lực xâm phạm biên cương trên quy mô lớn. Thiền Vu mới lên ngôi, lo bị Hán triều tập kích, bèn chủ động làm lành, không những nói “Hoàng Đế Hán triều là anh trai của ta”, mà còn trả lại sứ giả bị câu lưu trước đây. Hán Vũ Đế thấy Thiền Vu hiểu được đại nghĩa, nên cả mừng, cũng chuẩn bị trả lại sứ giả Hung Nô bị giữ trước đây, cùng nhiều tài vật để đáp tạ hảo ý.
Tô Vũ đang sung sức, chức vụ Trung Lang tướng, đảm nhiệm trưởng đoàn trong sứ đoàn lần này. Đi sứ lần này, có chỗ khác biệt so với hai lần đi sứ trước của Trương Khiên, không có mục tiêu quân sự đặc biệt, cũng không có ý đồ khai thác đối phương, đại khái chỉ là nhiệm vụ đi sứ bình thường. Tuy nhiên, sau đó có phát sinh phản loạn ở Hung Nô, làm Tô Vũ nếm trải những ma nạn cùng khảo nghiệm mà Trương Khiên chưa từng gặp, tạo nên một bức tranh bi tráng lẫm liệt, cũng hun đúc lên một Tô Vũ với tinh thần: Trung trinh bất khuất, cửu tử bất hối (chết 9 lần cũng không hối tiếc).
Tô Vũ cùng sứ đoàn nhanh chóng đến Hung Nô, giao trả sứ giả, đưa tặng lễ vật, sau đó sẽ quay về Trường An. Ai ngờ, họ gặp phải một cuộc đại phản loạn, Phó sứ Trương Thắng cũng dính líu vào đó. Sau sự cố phát sinh, Thiền Vu động binh dẹp loạn, do sủng thần Vệ Luật (tướng nhà Hán đã đầu hàng Hung Nô) xử án. Trương Thắng lo lắng bị phát giác, nên mang sự việc ra kể cho Tô Vũ.
Tô Vũ nghe xong, thấy lòng bất an. Đường về Hán quốc còn xa lắc, anh em vợ con trong nhà, khó mà gặp lại. Lần đi sứ thông thường này, bỗng nhiên đất bằng nổi sóng, làm kẻ vô tội là Tô Vũ, lâm cảnh phải đưa ra lựa chọn sinh tử.
Ông nhanh chóng đưa ra quyết định, nói với Phó sứ: “Sự tình đã đến bước này, nhất định sẽ liên quan đến ta. Nếu đợi tới lúc bị thẩm vấn chịu nhục bước vào chỗ chết, thì càng có lỗi với Đại Hán!”, vừa nói vừa rút dao sắc, định tự sát. Trương Thắng, Thường Huệ đứng bên, vội ngăn lại kịp, cứu mạng ông.
Ngu Thường bị thẩm tra, quả nhiên khai ra Trương Thắng. Thiền Vu nổi thịnh nộ, quyết ý chiêu hàng toàn bộ sứ đoàn. Ngay sau đó, Vệ Luật đến đưa chiếu thẩm tra Tô Vũ. Tô Vũ không chịu nhục, kiên nghị nói: “Cúi đầu chịu nhục, cho dù có sống, thì còn mặt mũi nào quay về Hán?”, nói xong rút đao tự vẫn. Lần này, thuộc hạ không thể ngăn ông. Vệ Luật cả sợ thất sắc, ôm lấy Tô Vũ, phái người phi ngựa tìm thầy thuốc.
Tô Vũ bị trọng thương, tắt thở từ lâu. Nhưng do lòng trung nghĩa cảm động Trời cao, nên mệnh chưa hết, thầy thuốc dùng một phương thức chữa bệnh thần kỳ gọi là “Oát khanh điểm hỏa” (tạm dịch: Đào hầm đốt lửa), đẩy máu tụ ở sau lưng Tô Vũ ra, làm ông khôi phục dần dần hơi thở. Thiền Vu nghe được chuyện này, chuyển thái độ từ phẫn nộ sang cảm phục, mỗi ngày đều phái người thăm Tô Vũ, càng muốn chiêu hàng ông.
Vệ Luật khuyên hàng, gió mưa bất động
Đợi Tô Vũ hoàn toàn bình phục, Vệ Luật lại tới khuyên hàng. Là một kẻ cúi đầu cầu sống, Vệ Luật đại khái cho là: Vô luận là ở Hán hay Hung Nô, chẳng qua là một dạng truy cầu sinh tồn, phú quý mà thôi. Do vậy mà ông ta cho rằng: Khuyên hàng Tô Vũ cũng là chuyện dễ.
Tranh Lý Địch thời Nam Tống “Tô Vũ chăn dê”. (Miền công cộng)
Đầu tiên Vệ Luật ra tay trảm sát Ngu Thường, lấy đó uy hiếp Trương Thắng và Tô Vũ: “Hán sứ Trương Thắng mưu sát cận thần của Thiền Vu, khép vào tội chết, nhưng nếu nguyện ý quy hàng, thì miễn tội chết”, vừa nói vừa chỉ thanh kiếm nhuốm máu vào Trương Thắng. Kẻ này cũng như những sứ giả đã đầu hàng đang đứng bên Vệ Luật, lập tức cầu hàng. Kiếm Vệ Luật vạch một đường sáng lạnh hướng sang Tô Vũ, lạnh lùng nói: “Phó quan có tội, Trưởng quan cũng liên đới.”
Hàn khí hòa máu tanh từ thân kiếm phát ra, Tô Vũ trơ trơ bất động, nhẹ nhàng phản bác: “Tôi không tham dự mưu phản, cũng chẳng phải thân thuộc, sao bị liên đới?”
Vệ Luật lại giơ kiếm đối mặt với Tô Vũ, Tô Vũ vẫn y nhiên không chút sợ hãi.
“Ngài Tô, xem tôi đây đầu hàng Hung Nô, được Thiền Vu tin cẩn, lập tức được tước vị tôn quý cùng tài phú bất tận” – Vệ Luật thu kiếm, chuyển sang nhẫn nại khuyên nhủ: “Đó, mấy vạn dân, bò dê đầy núi, đều thuộc về tôi cả! Hôm nay ngài quy hàng, mai sẽ có đãi ngộ y như tôi vậy. Bằng không, thì uổng phí một đời, đem thân làm phân bón nơi đồng vắng, có ai hay lòng trung nghĩa của ngài không?”
Cái gọi là uy hiếp cùng lợi dụ, cũng chỉ vậy là hết. Mọi hành vi của Vệ Luật, chẳng qua đều là trò cười trong mắt Tô Vũ. Vệ Luật lại nói: “Nếu ngài nghe tôi mà đầu hàng, chúng ta sẽ trở thành huynh đệ; nếu không nghe tôi, e sau này có đổi ý muốn gặp lại, cũng không dễ dàng đâu!”
Tô Vũ ngẩng cao đầu đáp: “Ông phận làm quan, không nhớ ân nghĩa, phản bội Thiên tử cùng cha mẹ, làm tù binh đầu hàng man di, ta xem ông làm cái gì?”.
Tô Vũ cũng chỉ ra rằng, Vệ Luật dùng cách sát nhân để khuyên hàng, khác gì làm tăng thêm mâu thuẫn giữa quốc vương hai nước, còn mình thì đứng xem thành bại. Nhưng thực ra, hai nước giao chiến chỉ làm tăng tốc sự diệt vong của Hung Nô.
Khi xưa, Nam Việt đã từng sát hại sứ giả Hán triều, cuối cùng nước Nam Việt trở thành một trong 9 quận của nhà Hán. Vua nước Đại Uyên từng sát hại sứ giả nhà Hán, cuối cùng bị Hán triều tiêu diệt, đầu của ông ta bị treo trên của thành phía Bắc để thị chúng. Triều Tiên sát hại sứ giả nhà Hán, lập tức quốc gia bị tiêu diệt. Tô Vũ nói với ông ta: “Ông biết rõ ta không hàng, liền muốn giết ta, làm hai nước khai chiến, sự sụp đổ của Hung Nô là từ ta mà ra.”
Trách mắng một hồi, làm Vệ Luật không thốt lên lời, xấu hổ vô cùng. Y biết rõ Tô Vũ có trí tuệ và tiết tháo, trong sạch như ngọc không tì vết, như mây trắng trên trời cao, đành bỏ cuộc. Nhưng Thiền Vu không cam tâm thả ông, cho cầm tù Tô Vũ trong hầm băng lạnh giá, không cho ăn uống, hòng dùng đói khổ làm suy sụp ý chí của ông.
Mấy ngày đó, trời đổ tuyết dày, Tô Vũ để sống sót, đã phải bò trên tuyết, ăn băng, nuốt lông của chăn đắp cho đỡ đói, nhờ ngoan cường mà sống sót. Người Hung Nô đều cho ông là Thần nhân, không thể chết. Thiền Vu liền nghĩ ra một “tuyệt chiêu”, đưa Tô Vũ lưu đày ở Bắc Hải, nay là hồ Baikal, làm người chăn dê. Thiền Vu còn đưa ra một yêu cầu: Cho đến khi dê đực sinh con, Tô Vũ mới được quay về.
Chỉ trừ khi xuất hiện kỳ tích, hoặc là khuất phục, nếu không Tô Vũ sẽ chết già nơi hoang dã phương Bắc. Nhưng Tôn Vũ vẫn tiếp nhận cách xử sự hoang đường đó, mang theo tiết tháo đối với nhà Hán, đến bên Bắc Hải, trở thành người chăn dê cô độc.
Chăn dê Bắc hải: Chối từ Lý Lăng
Hơn hai ngàn năm trước, bên bờ hồ Baikal Bắc Á, gió buốt lạnh thổi, băng dày trăm trượng, đã từng có một vị trung niên đầu tóc bạc phơ, cầm cây gậy trúc nhẵn bóng, chăn thả một đàn dê hiền hòa, bước chân tập tễnh, thân đầy gió sương, nhưng chưa từng quỳ gối hoặc ngục ngã. Đôi mắt ông dõi nhìn hướng Đông Nam, sáng như sao buổi sớm, sâu thẳm trầm lắng.
Tranh vẽ của Hoa Nham đời Thanh “Tô Vũ chăn dê” (Miền công cộng)
Có một khúc ca dao hát rằng: “Trời buốt lạnh tuyết dày, sầu khổ 19 năm. Khát uống tuyết, đói nuốt lông, chăn dê bên bể Bắc. Tâm ôm niềm xã tắc, không biết khi nào về…” tình cảnh Tô Vũ chăn dê bên bể Bắc được miêu tả trong ca dao làm cảm động lòng người.
Theo “Hán thư”, sau khi Tô Vũ đến Bắc Hải, người Hung Nô cắt đứt lương thực, ông phải đào lấy hạt cỏ trong hang chuột để ăn cho đỡ đói. Khi chăn dê, ông luôn giữ cây gậy tiết của triều Hán bên mình, đến nỗi túm lông buộc trên đó dần dần rơi rụng hết. Cô độc lòng trung nghĩa, kiên trì qua tháng năm. Một sinh mệnh đã nếm trải cùng tận của đói rét, hơn hai ngàn năm trước, đã được hậu thế khắc ghi, trở thành giai thoại thiên cổ lưu truyền : “Tô Vũ chăn dê”.
Vào một ngày, Tô Vũ nghênh tiếp một người bạn già đặc biệt. Tên là Lý Lăng, là cháu của Phi Tướng Quân Lý Quảng, từng lấy 5 nghìn bộ binh mà đối kháng với 80 nghìn quân thiết kỵ Hung Nô, do quá chênh lệch lực lượng nên đã đầu hàng Hung Nô. Lý Lăng cũng như Vệ Luật đều được Thiền Vu trọng dụng, do có quen biết Tô Vũ khi làm quan trong triều đình nhà Hán, nên được phái đi để tiếp tục khuyên hàng.
Lý Lăng đầu đội mũ lông, y phục hoa văn, nhưng trên gương mặt vẫn mang nỗi buồn sâu thẳm, Lý Lăng nhìn Tô Vũ, hạ giọng đến mức gần như run rẩy. Rồi bày yến tiệc đãi Tô Vũ, mang tới cho Tô Vũ chút ấm áp, sung túc.
Yến tiệc vào lúc vui say, Lý lăng mới nói ra mục đích đến của mình, ông ta khuyên Tô Vũ không nên kiên trì vô nghĩa. Nay Thiền Vu thành tâm chiêu hàng, Tô Vũ không thể trở về Hán, chỉ có thể tự tìm đau khổ nơi Bắc Hải, ai thấy được lòng trung nghĩa của ông?
Lý lăng cũng kể cho Tô Vũ biết tình hình gia đình của Tô Vũ, em trai do phạm tội mà tự sát, mẹ đã sớm qua đời, vợ còn trẻ nên đã lấy chồng. Nay cả nhà chỉ còn hai em và một con trai, hai con gái, hơn 10 năm nay cũng chẳng biết sống chết ra sao. Lý lăng cảm khái nói: “Tử Khanh à, đời người ngắn ngủi như giọt sương , sao phải tự mình làm khổ mình lâu như vậy?”
Tô Vũ trong trang phục lam lũ, thần thái thản nhiên, mắt như ánh đuốc, trịnh trọng trả lời Lý Lăng: “Cha con tôi vô công vô đức, đều dựa nhờ Hoàng đế gia ân bái tướng phong hầu. Anh em tôi làm cận thần của Hoàng Đế, xin cam nguyện vì Hoàng Đế mà thịt nát xương tan.”
Theo Tô Vũ thì cận thần và quân vương cũng như con đối với cha, có chết cũng không hối tiếc.
Lý Lăng bày yến mấy ngày, liên tục khuyên hàng. Tô Vũ vẫn dứt khoát nói thẳng: “Tôi sớm đã cam tâm bước vào chỗ chết, nếu ông nhất định khuyên hàng, vậy xin dừng yến tiệc hôm nay, để tôi chết trước mặt ông!”.
Lòng trung của Tô Vũ với nhà Hán như Thái Sơn bất động, Lý Lăng là hàng tướng, đứng trước mặt Tô Vũ quả là xấu hổ chỉ muốn chui xuống đất trốn tránh.
Lý Lăng trộm nghĩ, nếu khi xưa mình cũng thà chết không hàng, thì cảnh cực khổ cũng như Tô Vũ thế này thôi, có gì phải sợ chứ? Lý Lăng bất giác nhìn trời thở dài: “Ôi chao, Tử Khanh đúng là nghĩa sĩ. Tội của ta và Vệ Luật đã cao ngút trời rồi!”.
Với người trung nghĩa như Tô Vũ, chỉ có hai con đường, một là khổ cực nơi Bắc Hải, hai là kết thúc sinh mệnh. Việc làm của Lý Lăng lại giúp Hung Nô bức bách Tô Vũ vào tuyệt lộ, có phải là tội lớn như trời sao? Nói xong, Lý Lăng lệ tuôn ướt áo, từ biệt Tô Vũ.
19 năm sau: Trung thần về Hán
Nhiều năm sau, Lý Lăng mang tin Hán Vũ Đế băng hà cho Tô Vũ. Nghe xong tin, ông hướng về phía Nam khóc lớn, ngày đêm ai điếu Hán Vũ Đế, đến nỗi thổ huyết. Sau này, Hán Chiêu Đế lên ngôi, Hán, Hung hòa hảo, Hán Chiêu Đế chưa quên sứ thần còn bị lưu đày nơi đất khách, phái sứ giả đi tìm Tô Vũ.
Tranh “Tô, Lý biệt ý đồ” của Trần Cư Trung, đời Tống. (Miền công cộng)
Lúc đầu, Thiền Vu nói dối là Tô Vũ đã chết. May thay lúc đó phó sứ Thường Ngu nghĩ mọi cách để gặp sứ giả, nói rõ sự tình, lại còn bày cách đòi người. Lần thứ hai gặp Thiền Vu, sứ giả nói: “Khi Hoàng Đế Hán triều đi săn, bắn rơi con nhạn, chân nhạn có buộc phong thư, viết rằng ‘Tô Vũ đang ở nơi hồ lớn nào đó’.”
Thiền Vu giật mình kinh sợ, nghĩ có Thần hiển linh, phù hộ Tôn Vũ, đành nhận lỗi: “Tô Vũ vẫn đang sống”.
Bị đày bên Bắc Hải 19 năm, Tô Vũ đã có ngày về. Lý Lăng tới thăm Tô Vũ lần cuối, bày tiệc chia tay. Lý Lăng nói: “Hôm nay ông về nước, mỹ danh là tướng tại Hung Nô của ông sẽ được truyền tụng, công danh sẽ được hiển dương. Lịch sử nhắc đến những trung thần lương tướng, chắc không có ai vượt qua ông!”
Lý Lăng nghĩ mình chỉ vì cầu an nhất thời, mà vĩnh viễn lương tâm cắn rứt, bất giác dâng xúc cảm: “Tôi và ngài mỗi người một phương, một khi ly biệt, vĩnh viễn không có ngày tương kiến!”
Nói xong, lệ buồn tuôn chảy, nhấc bước chuyển thân, múa ca một khúc, chứa đựng hối tiếc và chua xót cho phận mình – một hàng tướng thân bại danh liệt: “Đường dài vạn lý qua sa mạc, làm tướng đánh trận Hung Nô. Đường cùng lộ tuyệt tên bắn giáo đâm, quân binh diệt, danh cũng sụp. Mẹ già đã mất, muốn báo ân biết nẻo nào về?”
Năm Thủy Nguyên thứ 6 (năm 81 TCN), Tô Vũ dẫn những người chưa đầu hàng may mắn còn sống sót về đến Trường An. Khi đi sứ đoàn trăm người, nay về chỉ còn có mấy người; Tô Vũ cường tráng khi xưa, mà nay già lão tóc râu bạc màu. Nhưng, mấy vị này, đều là những đại anh hùng của nhà Hán, được trên dưới tôn kính. Hán Chiêu Đế phong Tô Vũ làm Điển thuộc quốc (tức viên quan phụ trách các nước chư hầu), thưởng nhiều tài vật, đất đai nhà cửa; tám người còn lại, người thụ quan tước, người cáo lão hồi hương, đều được trọng thưởng.
Đặc biệt là, Hán Chiêu Đế dành cho ông một đặc ân: phần được chia khi tế tự là cả con bò, cả con dê, cả con lợn – ba đại tế phẩm, được tự thân tới Đế lăng lễ bái Hán Vũ Đế. Đây là tôn vinh cao nhất, trân quý hơn tất cả vinh hoa phú quý. Tô Vũ lòng trung không quên nhà Hán, vì nghĩa lớn chẳng hàng Hung, lấy khí tiết cao thượng cùng sự tôn nghiêm mà lập đại công cho nhà Hán, triều đình cũng cũng lấy điển lễ cao nhất để hồi báo, đó cũng là phần thưởng và an ủi cho Tô Vũ.
Lật trang sử cổ, có vài người, dăm sự kiện, mà có thể xuyên việt thời không xa xôi, vượt qua rào cản văn tự, mà chạm tới tâm linh chúng ta, làm ta rung động rơi lệ. Tô Vũ chăn dê, tay cầm gậy trúc, đã cảm động mãi các thế hệ sau.
Tiên thi Lý Bạch cũng có thơ cảm phục:
“Mục dương biên địa khổ, lạc nhật quy tâm tuyệt. Khát ẩm nguyệt quật băng, cơ san thiên thượng tuyết”
Tạm dịch: Chăn dê chịu khổ nơi biên giới, không biết ngày nào về. Khát uống băng trong hốc, đói ăn tuyết trời cao;
Văn Thiên Tường ngưỡng mộ ông: “Độc bạn đê dương hải thượng du, tương phùng huyết lệ hướng thiên lưu. Trung trinh dĩ hướng sinh tiền định, lão tiết tu tòng tử hậu hưu”.
Tạm dịch: Cô độc cùng bầy dê bên biển, gặp nhau tuôn lệ không ngừng. Lòng trung đã được Trời định trước, lông trên cán gậy tiết đến chết vẫn còn.
Nhiều tác phẩm văn học tán tụng Tô Vũ, như dòng chảy dài mãi với thời gian.
Trên trời cao hai vầng nhật nguyệt vẫn ở đó, đã từng chiếu rọi tấm gương Tô Vũ cách đây hai ngàn năm, chúng ta cùng Tô Vũ tồn tại trong thiên không này, có lẽ trong cuộc sống bình thường, rất hiếm gặp phải lựa chọn giữa sinh tử và đạo nghĩa, nhưng tấm gương Trung Dũng Đại Nghĩa của Tô Vũ sẽ mãi khích lệ linh hồn chúng ta.
Thái Bình
Theo Lam Âm – Epochtimes