Thời Gia Khánh, có một vị quan được người dân Giang Nam gọi là “Nhạc Thanh Thiên”, ông thủy chung son sắt giữ lời thề làm quan thanh liêm của mình, cuối cùng trở thành vị quan thứ hai sau Thang Bân (vị quan thanh liêm nổi tiếng thời Khang Hi), được người dân Giang Nam ghi nhớ. Ông là Nhạc Khởi, từng làm qua các chức Tuần phủ Giang Tô và Tổng đốc Lưỡng Giang.
Nhạc Khởi (1750 – 1803), họ Ngạc Tế, đứng trong hàng ngũ Tương Bạch kỳ của Mãn Châu. Năm Càn Long 36 (1771) ông đỗ Cử nhân, rồi lần lượt làm Hộ bộ Viên ngoại lang, Hàn lâm viện Thị tiến học sĩ, Chiêm sự phủ Thiếu chiêm sự.
Nhạc Khởi từ ngày đầu làm quan đã lấy liêm khiết cần kiệm làm vui. Năm Càn Long 56 (1791), nhân Phủ doãn phủ Phụng Thiên ăn hối lộ bị cách chức, Nhạc Khởi được phái đến tiếp nhận chức vụ này. Nhạc Khởi vừa đến nha phủ, lệnh cho giúp việc dùng nước lau rửa công đường, phòng ở cũng như vật dụng trang trí bên trong. Mọi người không hiểu ý, ông liền nói rõ tâm chí: “Chớ để ta bị nhuộm vết bẩn trước đây!”
Cử chỉ này, cũng bằng như tuyên ngôn nhậm chức của ông, cho thấy ông phân biệt rạch ròi với kẻ tham ô, tuyệt không cùng phía. Cũng vì vậy mà ông đắc tội với thế lực to lớn là tướng quân trấn thủ Thịnh Kinh. Năm sau ông bị gạt bỏ khỏi chức vụ, phải hồi kinh.
Năm Càn Long 58 (1793), Nhạc Khởi làm Bố chánh sứ Giang Tây. Ông mới nhậm chức không lâu thì Giang Tây gặp lũ lụt, ông đích thân đến khu vực thiên nạn để thị sát tình hình, điều tra đoạn đê bị vỡ. Ông không may ngã xuống nước mà đổ bệnh. Vua Càn Long nghe tin, hạ chỉ: “Nhạc Khởi từ khi nhậm chức Phiên ty tới nay, xử lý công việc địa phương được ổn thỏa. Nay nhân điều tra đê bị vỡ, ngã xuống nước mà mắc bệnh, thật đáng tiếc! Nhạc Khởi lập tức quay về địa phương điều trị.”
Năm Gia Khánh 4 (1799), Nhạc Khởi khỏi bệnh, được làm Bố chánh sứ Sơn Đông. Không lâu sau được thăng làm Tuần phủ Giang Tô. Lúc đó, Giang Tô quan lại hủ bại, lối sống xa xỉ. Sau khi Nhạc Khởi đến nhậm chức, lập chí phải cải biến diện mạo đó, ông không chỉ tự mình thực hiện được “lời thề thanh liêm”, mà còn nghiêm khắc yêu cầu thuộc hạ bỏ xa hoa theo tiết kiệm.
Để làm gương cho thuộc hạ, Nhạc Khởi bắt đầu từ bản thân. Khi ông ở trong nha môn tuần phủ, tôi tớ chỉ có vài người, vợ ông đích thân giúp việc vặt, hết lòng làm việc. Mỗi khi ông ra ngoài thì tùy tùng lác đác, kiệu chẳng trang trí, ngựa già áo cũ, rõ la nghèo nàn. Ăn uống mỗi ngày chỉ là rau dưa đạm bạc, cực kỳ thanh bần. Vợ ông có thể nói là hiền thê, bà không chỉ tán thành cách làm của Nhạc Khởi, hơn nữa vẫn thường nhắc nhở ông không thể quên tiết kiệm, làm gương cho thuộc hạ cũng như người dân. Có một lần Nhạc Khởi phụng mệnh đến kê biên và sung công gia sản của Tất Nguyên, buổi tối sau khi về phủ cảm thấy vô cùng mệt mỏi, liền “uống rượu cho say”. Lúc này, vợ ông nghiêm mặt nói: “Tất Công đam mê tửu sắc, không giữ được gia đình, ông không coi là cảnh báo mà muốn đi theo ư?”
Nhạc Khởi liền vội vàng đứng lên tạ phu nhân nhắc nhở. Từ đó về sau không uống rượu nữa!
Đối với tệ nạn chốn quan trường và hành vi phạm pháp của thuộc hạ, Nhạc Khởi cũng yêu cầu nghiêm trị, không lơi lỏng chút nào. Có một lần, Tri phủ Thường Châu Hồ Quan Lan kết giao với Trưởng quan phụ trách muối Cao Bách Lâm, quyên hai vạn quan tiền rảnh rỗi để sai người tu sửa chùa Quảng Phúc ở Giang Âm. Nhạc Khởi thấy rằng 2 người Hồ, Cao xa xỉ liên lụy người dân, liền lệnh hai người họ đem hơn hai vạn quan tiền đó sửa chữa cầu đường ở Tô Châu.
Khi Nhạc Khởi phát hiện vô số tệ nạn trong lĩnh vực giao thông cầu đường, “không đâu không hối lộ để dàn xếp”, liền dâng số lên vua Gia Khánh, xin hạ lệnh cấm chỉ tất cả tệ nạn vơ vét, bắt chẹt trong lĩnh vực giao thông đường thủy. Năm Gia Khánh 5 (1800), sau khi Nhạc Khởi nhậm chức Tổng đốc Lưỡng Giang, đối với viên chức Hà Nam như Trang Cương, Lưu Phổ… tham ô gian lận; Mạc Vân lợi dụng chức vụ đầu cơ tích trữ… đều chiểu theo pháp luật mà xử phạt.
Đối với phong khí xa xỉ của Giang Nam, Nhạc Khởi cũng nỗ lực cải biến. Ông từng hạ lệnh: “Cấm chỉ du thuyền, kỹ viện, không có việc thì không được yến tiệc, biểu diễn.”
Bởi vì Nhạc Khởi hết sức đề xướng liêm khiết, bỏ xa xỉ theo tiết kiệm, phong khí quan lại và dân chúng cải thiện rất nhiều. Đúng như Chiêu Liên, tác giả của “Khiếu đình tạp lục”, đã nói: “Phong khí xa xỉ ở vùng Ngô Hạ nhờ thế mà cải biến. Trong mười năm qua, chưa ai được như vậy!”
Năm Gia Khánh 8 (1803), Nhạc Khởi về bái kiến hoàng đế, sau vì bệnh mà lưu lại kinh sư, không lâu sau bệnh mất.
Khi Nhạc Khởi ở kinh sư, “không ở dinh thự, chết chẳng mời sư.” Đến khi ông mất, vua Gia Khánh hỏi tình hình gia sản, người ở Tương Bạch kỳ tâu: “Nhạc Khởi toàn bộ gia sản, chỉ có 4 gian phòng, 76 mẫu (tức 5ha) ruộng.”
Nhạc Khởi không có con. Dựa theo lệ cũ, người trong Kỳ mà không có con, sau khi chết thì gia sản sẽ sung công. Vua Gia Khánh thấy nhà Nhạc Khởi thanh bần, đặc biệt hạ chiếu cho phép để gia sản lại cho vợ ông. Trong chỉ dụ có nói “Nhạc Khởi từ khi làm quan ở các địa phương tới nay, mặc dù năm tháng chưa lâu, mà hành vi thanh khiết, thực là bậc quan xuất chúng nhất trong hàng tổng đốc, tuần phủ… Nghe tin đã mất, thương tiếc lắm thay! Gia phong cho Nhạc Khởi hàm Thái tử Thiếu bảo.”
Sau khi Nhạc Khởi qua đời, vợ ông kế thừa ý chí, trọn đời lấy nghề dệt nuôi thân. Mà người dân Giang Nam “nhớ tới đức độ, xưng là “Nhạc Thanh Thiên”, được đặt lời ca tiếng hát, có thể coi là kế tục Thang Bân”. (“Thanh Sử cảo”, Quyển 359)
Mọi người thường lấy câu “gần bùn mà chẳng nhiễm bẩn” để tán dương những ai ở trong hoàn cảnh ác mà vẫn giữ mình trong sạch. Tổng đốc Lưỡng Giang Nhạc Khởi thời hậu kỳ Càn Long chính là một người có phẩm đức cao thượng như vậy. Trong tình hình quan trường tham ô, quan lại hủ bại thành phong trào, mà ông vẫn giữ mình không đổi, đề xướng làm quan tiết kiệm, tự mình giữ gìn quy tắc, làm tấm gương cho thế nhân.
Nhạc Khởi một đời chất phác, lấy liêm khiết chịu khó làm vui. Ông làm quan nhiều năm nhưng chưa hề nhận quà cáp. Ông không chỉ tự mình giản dị, hơn nữa trong công việc cũng dốc sức đề xướng bỏ xa xỉ yêu tiết kiệm, yêu cầu nghiêm khắc thuộc hạ theo đó mà làm. Chính bởi vì Nhạc Khởi giản dị nổi tiếng, cho nên ông có thể tiến hành xử lý hữu hiệu những hành vi phạm pháp của thuộc hạ, phong khí xa xỉ nơi quan trường cũng nhờ thế mà biến đổi, phong tục trong dân chúng cũng cải thiện lớn.
Trong rất nhiều tình huống, người làm quan không làm theo phép công được là bởi vì người khác nắm thóp mình. Tình huống thường thấy nhất chính là nhận đãi ngộ tốt của người khác, “ăn của người thì miệng ngọng, cầm của người thì tay chùn”, “người ta cho tiền tài, thay người ta mà tiêu tai”.
Bởi vậy đối với nhiều hành vi không hợp pháp, không có cách nào khác là mắt nhắm mắt mở cho qua, đây là tiếp nhận quà tặng của cải vốn không thuộc về mình mà mang đến hậu quả nghiêm trọng. Rất nhiều quan viên vì vậy mà thân bại danh liệt.
Cho nên có thể thấy được, “muốn đi đường thẳng, nay cũng khó khăn.” Trong hoàn cảnh hủ bại như vậy ở thời hậu kỳ Càn Long, người an bần tiết tháo như Nhạc Khởi quả thực là khó có được.
(Theo “Thanh sử cảo”)
Theo Epochtimes đăng lại từ zhengjian
Hữu Đức biên dịch