Năm 1975 là một thời khắc thú vị đối với Paolo Dal Poggetto, Giám đốc bảo tàng tại Nhà nguyện Medici (The Medici Chapels). Ông đã tìm thấy một cửa sập ẩn giấu dưới một chiếc tủ trong New Sacristy (phòng đựng đồ tế lễ) của Vương cung Thánh đường San Lorenzo. Dưới cửa sập, có những bậc đá dẫn đến một căn phòng bí mật nhỏ đã bị lãng quên trong 500 năm. Ban đầu, nó trông có vẻ như chỉ là một căn phòng chứa than. Tuy nhiên, sau khi xem xét kỹ vị trí của căn phòng bí mật, ông Poggetto nghi ngờ rằng, có những điều bí ẩn đằng sau lớp thạch cao của bức tường.
Các chuyên gia đã dành nhiều tuần để cạo bỏ lớp thạch cao bên ngoài bằng dao mổ nhỏ, với hy vọng sẽ tìm được manh mối về di tích nghệ thuật. Cuối cùng, họ đã tìm thấy hàng chục bức vẽ, trong đó có rất nhiều bức gần như có thể chắc chắn là của danh họa bậc thầy thời Phục hưng Michelangelo Buonarroti.
Đó là một phát hiện tuyệt vời về lịch sử nghệ thuật của thế kỷ này. Và cũng chính nhờ kho báu “được khai quật” này, một câu chuyện chứa đầy niềm tin, sức mạnh, lòng bền bỉ thực hiện sứ mệnh của một người nghệ sĩ đã được người đời biết tới.
Cho đến ngày nay, người ta tin rằng đây là căn phòng mà Michelangelo đã ẩn náu trong hai tháng vào năm 1530, để tránh sự trả thù từ gia tộc Medici (the Medici family), những người chủ ngân hàng quyền lực nhất ở Florence lúc bấy giờ.
Michelangelo viết: “Tôi trốn trong một căn phòng nhỏ”. “Để trốn khỏi những người còn sống ở phía trên, tôi thực sự giống như một người nhà Medici đã chết, và được mai táng [dưới lòng đất]. Để quên đi nỗi sợ hãi, tôi đã lấp đầy các bức tường bằng các bức vẽ” .
Di tích về những bức tranh này đặt ra một câu hỏi: Tại sao Michelangelo lại lo sợ rằng sinh mạng của mình sẽ gặp nguy hiểm, hơn nữa lại phải trốn tránh gia tộc từng thu nhận và nuôi dưỡng ông?
Khi Michelangelo 14 tuổi, Lorenzo de Medici nhận thấy ông là một thiên tài trẻ tuổi, và đã đưa ông vào Cung điện Medici. Tại đây, Michelangelo sống như một người con trai của gia tộc Medici, và ông được hưởng đặc quyền – nhận một nền giáo dục nhân văn.
Trong thời kỳ này, Michelangelo đã sáng tác tác phẩm đầu tiên có chủ đề về ngoại giáo. Đó là tác phẩm “Trận chiến của các Nhân mã” (Battle of the Centaurs), do Lorenzo đặt hàng vào năm 1492.
Vậy tại sao 40 năm sau Michelangelo lại không còn được gia tộc Medici ưu ái?
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta phải quay trở lại thời kỳ hỗn loạn, khi người dân Florence nổi dậy chống lại sự cai trị của nhà Medici. Năm 1494, gia tộc này đã bị trục xuất khỏi thành phố.
Những sự kiện xung đột căng thẳng giữa Michelangelo và gia tộc Medici đã bộc lộ nhiều điều về niềm tin tâm linh của người nghệ sĩ. Trong các tuyển tập thơ sau này của Michelangelo, lòng sùng kính của ông đối với Chúa ngày càng được thể hiện rõ.
Trong nghệ thuật của Michelangelo, chúng ta cũng có thể tìm thấy thái độ của ông đối với vẻ đẹp của cơ thể con người. Ông viết: “Chúa, là một Nghệ sĩ Tối cao, Ngài đã hiển hiện dưới hình dạng một người phàm trần. Chúa, với sự ân điển của Ngài, cũng đã hiển hiện trước tôi trong hình dạng của một cơ thể người thường mỹ lệ”.
Xung đột gay gắt
Vậy thì, những bất đồng với gia tộc Medici bắt đầu từ đâu, đến nỗi buộc Michelangelo phải đi ẩn náu vào năm 1530?
Vào cuối thế kỷ 13, khi đang là những thương gia giàu có, gia tộc Medici phát triển trở thành gia tộc ngân hàng có sức ảnh hưởng nhất ở châu Âu, thậm chí họ còn tiếp quản Cộng hòa Florence vào năm 1434. Ngoài ra, một trong những khách hàng quan trọng nhất của gia tộc này, một cựu cướp biển, chính là Baldassare Cossa, người sau này trở thành Giáo hoàng John XXIII của Vatican (Giáo hội Công giáo Rome coi ông là giáo hoàng đối lập). Vào thời điểm đó, ông là một trong ba người tranh giành vị trí giáo hoàng, nhưng cuối cùng cuộc ly giáo đã chấm dứt và ông vẫn giữ được quyền lực.
Mối quan hệ kinh tế giữa gia tộc Medici và Rome được xây dựng vào thời điểm Vatican đang mất uy tín về đạo đức, và ngày càng bị các giáo sĩ buộc tội tham nhũng. Đáng chú ý nhất trong số này là tu sĩ dòng Đa Minh (the Dominican monk) Girolamo Savonarola ở Florence. Ông đã lên tiếng công khai và bày tỏ thái độ hoài nghi của mình đối với người đứng đầu nhà thờ.
Savonarola: Nhà tiên tri của chính nghĩa
Savonarola không chỉ là một nhà truyền giáo bình thường. Nhờ sự hiểu biết rõ ràng về Thần học, và cách thuyết giảng đi thẳng vào lòng người, ông đã giành được sự tín nhiệm của quảng đại quần chúng. Khi sự nổi tiếng của ông ngày càng tăng, thì những lời chỉ trích của ông đối với nhà thờ cũng ngày một nhiều.
Ông từng buộc tội giáo hoàng:
“Ông đã xây một ngôi nhà đầy gian dối. Ông để một cô gái điếm ngồi trên ngai vàng của Vua Solomon. Nhà thờ đã mời tất cả những ai có thể trả tiền tới và làm theo ý họ; còn những người làm theo ý muốn của Chúa lại bị đuổi đi. Hỡi ôi, Giáo hội kỹ nữ, ông truyền bá sự dâm ô của mình tới khắp nơi, từ đất liền cho đến biển cả”.
Ngoài ra, dưới con mắt của Savonarola, những kẻ thống trị nhà Medici mới là nguyên nhân chính khiến Florence sa sút đạo đức và từ bỏ đức tin vào Cơ Đốc giáo (Kitô giáo), vì họ đã ủng hộ và củng cố các nghi lễ của ngoại giáo. Dưới sự ảnh hưởng của Savonarola, người Florence bắt đầu nổi dậy chống lại sự cai trị của gia tộc Medici. Năm 1494, khi Savonarola quyết định đứng về phía quân nổi dậy ở Florence, gia tộc Medici đã buộc phải từ bỏ quyền cai trị của họ, và từ bỏ cả thành phố này.
Vào ngày 13 tháng 1 năm 1495, Savonarola đã thuyết giảng Bài giảng Đổi mới (Renovation Sermon) đanh thép của mình cho một lượng lớn quần chúng trong Nhà thờ Santa Maria del Fiore.
“Florence giờ đây huy hoàng hơn, hùng mạnh hơn và giàu có hơn bao giờ hết, Florence dang rộng đôi cánh của mình và vươn xa hơn tưởng tượng của bất cứ ai. Tại Florence, một Jerusalem mới, hòa bình và thống nhất sẽ ngự trị”.
Sau cuộc lưu đày của gia tộc Medici, nhà truyền giáo Savonarola đã đưa Florence trở lại một nước cộng hòa độc lập. Đời sống chính trị và xã hội của đất được được xây dựng trên cơ sở pháp luật của Chúa Jesus Christ.
Nhưng sự lãnh đạo của Savonarola không kéo dài được bao lâu, do ông bắt đầu đấu tranh kịch liệt hơn chống lại sự băng hoại của nhà thờ. Vì điều này, Giáo hoàng Alexander VI đã đuổi ông ra khỏi giáo hội vào năm 1497. Mặc dù bị trục xuất khỏi giáo hội, Savonarola vẫn tiếp tục truyền giáo ở Florence. Cuối cùng, Giáo hoàng đã trừng phạt ông, và ban sắc lệnh để uy hiếp người Florence. Đó là, bất cứ ai kiên quyết chứa chấp Savonarola, sẽ bị nhà thờ từ chối hầu hết các lễ ban phước cũng như lễ chôn cất theo Cơ Đốc giáo.
Vào Chúa Nhật Lễ Lá (Palm Sunday – ngày Chủ Nhật trước Lễ Phục Sinh) năm 1498, tu viện St. Mark’s của Savonarola bị một đám đông giận dữ tấn công. Ông bị bắt, cuối cùng bị xử tử bằng cách treo cổ và hỏa thiêu ở trung tâm thành phố vào cùng năm.
Tổng cộng 90 tác phẩm của nhà truyền giáo Savonarola, từ những bức thư cho đến những tập sách khổng lồ, về sau đã được những người theo ông phổ biến rộng khắp châu Âu. Người ta cho rằng những lời thuyết giảng của Savonarola luôn nằm trong tâm trí của Michelangelo.
Tác phẩm điêu khắc ‘David’ của Michelangelo là biểu tượng cho sự độc lập
Savonarola coi nền nghệ thuật thần thánh như một công cụ để thúc đẩy thế giới quan, đồng thời ông cũng phản đối nền nghệ thuật thế tục mang tính phá hoại. Quan điểm của ông về nghệ thuật đã ảnh hưởng đến nhiều nghệ sĩ và người dân Florence.
Ví dụ, bức tượng “David” – một nhân vật trong “Kinh Thánh” – do Michelangelo chế tác, đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tượng trưng cho sự thất bại của gia tộc Medici. Vài năm sau cuộc lưu đày của gia tộc Medici, tác phẩm được các thành viên của hội len Florence có tên Arte Della Lana đặt hàng điêu khắc.
Ban đầu, bức tượng được dự định đặt trên mái của Nhà thờ chính tòa Firenze. Tuy nhiên, đến năm 1504, thay vì đặt tại nhà thờ, tác phẩm điêu khắc cao 17 feet (hơn 5 mét) đã được dựng tại trung tâm thành phố Florence, và đối mặt với gã khổng lồ Goliath một cách ẩn dụ. Các bản ghi chép về bức tượng tiết lộ một cuộc thảo luận về vị trí gây tranh cãi của tác phẩm điêu khắc. Phía sau bức tượng “David” là tòa thị chính, và người hùng trông như thể đang chuẩn bị cho trận chiến. Đôi mắt anh, một cách có chủ ý, đang chăm chú nhìn về hướng Rome, nơi mà những kẻ thống trị Medici đã chạy trốn đến sau khi bị trục xuất khỏi Florence.
Trong bài viết có tựa đề “Machiavelli, Michelangelo, and David” được đăng trên tạp chí vào năm 2004, Giáo sư lịch sử Paul Barolsky tại Đại học Virginia viết rằng, nước Ý có một truyền thống lâu đời về việc khắc họa hình tượng David trong “Kinh Thánh” như một người bảo vệ xã hội và văn hóa. Để miêu tả David như một người bảo vệ, Michelangelo tạc hình tượng David cao hơn, đẹp trai hơn và mạnh mẽ hơn so với những điều được miêu tả trong “Kinh Thánh”.
Sau cái chết của nhà truyền giáo Savonarola, gia tộc Medici đã lấy lại ảnh hưởng sau khi Giovanni de Medici được bầu làm Giáo hoàng Leo X. Vì Giovanni là hậu duệ của Medici, ông đã để gia tộc Medici giành lại quyền kiểm soát chính quyền Florence vào năm 1512, và chấm dứt nền cộng hòa.
Tuy nhiên, Giovanni đã không chiếm được cảm tình của nhiều người, đặc biệt là những người ủng hộ Savonarola và những người Florence ủng hộ dân chủ, bao gồm cả Michelangelo.
Michelangelo thời trẻ đang ở giai đoạn phát triển tính cách, cả về tinh thần lẫn nghệ thuật. Ông đã tạo ra những tác phẩm mang tính biểu tượng nhất, chẳng hạn như: Bức tượng “David” và “Bức bích họa trên trần Nhà nguyện Sistine Chapel” (the Sistine Chapel ceiling painting). Giống như Savonarola, Michelangelo coi mình như một bầy tôi của Chúa, nhưng không phải qua các bài thuyết giáo, mà là dưới hình thức nghệ thuật.
Năm 1527, khi một nhóm người Florence một lần nữa nổi dậy chống lại quyền thế của nhà Medici, Michelangelo cũng tích cực tham gia và đứng lên giành độc lập. Ông thậm chí còn trở thành người chỉ huy công sự của nước cộng hòa. Gia tộc Medici một lần nữa phải lưu vong, cuộc khởi nghĩa của dân chúng đã khôi phục lại nước Cộng hòa Florence.
Tuy nhiên, lần này nền cộng hòa được tái lập không lâu. Sau những trận chiến đẫm máu, gia tộc Medici đã khôi phục quyền cai trị vào năm 1531 thông quá Giáo hoàng Clement, ông cũng là hậu duệ của nhà Medici. Ông đã khôi phục thân phận Công tước xứ Florence cho Alessandro de Medici.
Cùng với việc “Giáo hoàng nhà Medici” và gia tộc của ông trở lại nắm quyền, những người ủng hộ nền cộng hòa chắc chắn sẽ bị trừng phạt. Nếu Michelangelo không rút xuống tầng hầm để ẩn náu thì có lẽ ông đã phải hứng chịu tai ương.
Tại thời điểm này, mặc dù Michelangelo đang lo sợ cho mạng sống của mình và phải trốn tránh cơn thịnh nộ từ gia tộc Medici, nhưng các học giả tin rằng, ông vẫn luôn bận rộn sáng tác trong mật thất, bằng chứng là các di tích nghệ thuật được tìm thấy sau cánh cửa sập.
May mắn thay, danh tiếng và uy tín của Michelangelo, cũng như giá trị của ông với tư cách là một nghệ sĩ được nhận ủy thác, đã vượt qua hết thảy lỗi lầm của ông. Vì vậy, Giáo hoàng đã đồng ý tha mạng cho Michelangelo với điều kiện ông phải thiết kế và xây dựng lăng mộ Medici trong Nhà nguyện Medici.
Michelangelo đã đồng ý sau khi nhận được tin, ông kết thúc chuỗi ngày lẩn trốn và quay trở về hoàn thành nhiệm vụ. Sau khi hoàn thành lời ủy thác, Michelangelo rời quê hương Florence đến Rome vào năm 1532 khi nước Cộng hòa Florence kết thúc, và ông không bao giờ quay trở lại.
Tại Rome, Michelangelo đã tạo ra một kiệt tác tráng lệ khác, “Sự phán xét cuối cùng” (“The Last Judgment”), trong Nhà nguyện Sistine. Vào thời điểm này trong cuộc đời của Michelangelo, ông đã được chứng kiến cách một nhà truyền giáo (Savonarola) dành cả cuộc đời mình để cố gắng làm theo ý chỉ của Chúa, chứ không phải theo lệnh của giáo hoàng.
Chúng ta có thể thấy cách Michelangelo tự sự về những trải nghiệm ở Florence trong bức bích họa hùng vĩ này. Dường như người nghệ sĩ đã họa cả tinh thần chính nghĩa của mình vào bức tranh, ông đã diễn giải một cách mạnh mẽ về sự phán xét của Chúa, mô tả một cách sống động về hậu quả của những kẻ gây tội lỗi, và sự cứu chuộc dành cho những người đứng lên vì đức tin.
Tác giả Johanna Schwaiger là một nhà điêu khắc và giám đốc chương trình tại New Masters Academy.