Last Updated on 22/05/2026 by Nguyễn Sơn
Xác người trong triển lãm Thế giới Cơ thể người (Body Worlds) đến từ đâu? Chương trình hiến xác tự nguyện, bê bối Novosibirsk, 7 thi thể trả về Trung Quốc — sự thật và những câu hỏi còn bỏ ngỏ sau 30 năm.
Câu hỏi trung tâm: Những người này là ai?
Khi bạn đứng trước một plastinate trong triển lãm Body Worlds — một người đang chạy với cơ bắp được bóc lộ hoàn toàn, hoặc một người ngồi đọc sách với hệ thần kinh trải ra như bản đồ — câu hỏi không thể tránh khỏi là: người này là ai? Họ đến từ đâu? Họ có thực sự đồng ý với điều này không?
Đây không phải câu hỏi học thuật. Đây là câu hỏi nhân phẩm — và câu trả lời phức tạp hơn nhiều so với những gì bảng thuyết minh trong triển lãm gợi ý.
Để trả lời, chúng ta cần tách bạch ba lớp thông tin có mức độ xác thực rất khác nhau.
Lớp 1: Von Hagens tuyên bố chương trình hiến xác tự nguyện
Lịch sử chương trình
Gunther von Hagens thiết lập chương trình hiến xác cho plastination từ năm 1982 — tức là 13 năm trước khi triển lãm đầu tiên ra mắt tại Tokyo (1995). Từ năm 1993, chương trình được quản lý bởi Viện Plastination (Institute for Plastination — IfP) tại Heidelberg, Đức.
Cơ chế hoạt động như sau: Người muốn hiến xác điền vào “Đơn Tuyên bố Ý định” (Declaration of Intent) — không phải hợp đồng ràng buộc. Đây là tuyên bố tự nguyện, có thể rút lại bất kỳ lúc nào trước khi qua đời. Mẫu đơn cho phép người hiến chỉ định:
- Mục đích sử dụng (giáo dục y khoa thuần túy, hay có thể trưng bày công khai)
- Từ chối một số hình thức sử dụng cụ thể
- Chọn tạo dáng hoặc không
Sau khi người hiến qua đời vì nguyên nhân tự nhiên, thi thể được chuyển đến IfP để xử lý.
Con số được công bố
Theo thông tin chính thức từ Body Worlds:
- Chương trình hiến xác đã nhận đăng ký từ hơn 22.000 người trên toàn cầu (tính đến tháng 1/2025)
- Trong đó, hơn 2.800 người đã qua đời và thi thể đã được chuyển giao cho IfP
- Chương trình hiện đã đóng nhận đơn mới vì đã đạt công suất tối đa
Von Hagens khẳng định: “Điều tôi chắc chắn không bao giờ dùng cho triển lãm công khai là xác vô thừa nhận, tù nhân, xác từ bệnh viện tâm thần hay tử tù.”
Quy trình pháp lý
Mỗi năm, thành phố Heidelberg tiến hành kiểm tra hành chính đối với chương trình: một công chứng viên độc lập xác nhận mỗi thi thể được tiếp nhận đều có đủ giấy tờ — biểu mẫu đồng ý có chữ ký và giấy chứng tử. Kết quả được công chứng và lưu hồ sơ chính thức.
Lớp 2: Ba vụ việc về hồ sơ không rõ ràng
Dù các tuyên bố chính thức của von Hagens nhất quán, có ba sự kiện đã được xác nhận qua hồ sơ công khai cho thấy hệ thống kiểm soát nguồn gốc của ông đã không hoàn hảo trong ít nhất một giai đoạn.
Vụ việc 1: Novosibirsk, Nga (1999–2002) — 56 thi thể bị tạm giữ
Đây là vụ việc có tài liệu đầy đủ nhất.
Trong giai đoạn 1999–2001, 56 thi thể được vận chuyển từ Học viện Y khoa Novosibirsk (Nga) đến phòng thí nghiệm của von Hagens tại Heidelberg, Đức — để ông plastinate và trả lại cho phía Nga theo hợp đồng dịch vụ.
Năm 2002, hải quan phát hiện và điều tra lô hàng. Điều tra xác định: Vladimir Novosylov — Trưởng phòng Giám định Pháp y khu vực Novosibirsk — đã bán trái phép thi thể của người vô gia cư, tù nhân và bệnh nhân bệnh viện. Thân nhân của một số người trong số này được thông báo rằng người thân đã được hỏa táng — trong khi thi thể thực tế đã bị bán đi.
Năm 2005, Novosylov bị kết tội xuất khẩu thi thể trái phép và bị phạt tiền.
Vị trí của von Hagens trong vụ này: Ông không bị buộc tội hình sự. Ông tuyên bố không biết về nguồn gốc bất hợp pháp của các thi thể, và khẳng định không có thi thể nào trong lô này được trưng bày trong Body Worlds — chúng chỉ là hàng dịch vụ plastinate cho đối tác Nga.
Điều này về mặt kỹ thuật có thể đúng. Nhưng nó cho thấy: vào đầu những năm 2000, phòng thí nghiệm của ông đã tiếp nhận và xử lý thi thể mà nguồn gốc không được kiểm tra đầy đủ.
Vụ việc 2: Bảy thi thể trả về Trung Quốc (2004) — Điều von Hagens tự thừa nhận
Đây là vụ việc được von Hagens chính thức xác nhận, và vì vậy là bằng chứng trực tiếp nhất.
Tháng 1/2004, tạp chí Đức Der Spiegel đăng điều tra dựa trên email nội bộ và tài liệu, cáo buộc rằng ít nhất một phần trong hơn 600 thi thể lưu trữ tại kho của von Hagens ở Đại Liên, Trung Quốc, mang dấu hiệu của tử tù bị xử bắn.
Phản ứng của von Hagens đáng chú ý: Thay vì chỉ phủ nhận, ông chủ động rà soát toàn bộ kho lưu trữ và phát hiện 7 thi thể có vết thương đầu — ít nhất 2 trong số đó có vết đạn trong hộp sọ, phù hợp với phương thức hành quyết ở Trung Quốc (bắn vào sau gáy hoặc thái dương).
Ông trả lại 7 thi thể này cho phía Trung Quốc và ra lệnh tiêu hủy tất cả plastinate nào có bằng chứng bị hành quyết.
Trong tuyên bố với tờ The Guardian, von Hagens nói: “Tôi không thể chứng minh những thi thể này không phải tử tù, nhưng tôi tin rằng không phải.” — một câu nói thừa nhận ngầm rằng ông cũng không thể chứng minh điều ngược lại.
Von Hagens sau đó kiện Der Spiegel và thắng kiện về một số nội dung cụ thể. Nhưng sự kiện 7 thi thể bị trả về là điều không bị tranh cãi trong bất kỳ phán quyết nào.
Vụ việc 3: Không có “dấu vết giấy tờ” nối người hiến với thi thể cụ thể (2006)
Năm 2006, NPR (National Public Radio, Mỹ) tiến hành điều tra độc lập về nguồn gốc xác người trong các triển lãm plastinate tại Mỹ.
Phát hiện quan trọng: Von Hagens đã đối chiếu được hơn 200 mẫu đồng ý với giấy chứng tử tương ứng — nhưng không có đối chiếu trực tiếp nào giữa tài liệu hiến xác và từng thi thể cụ thể đang được trưng bày.
Nói cách khác: hệ thống lưu hồ sơ xác nhận rằng người A đã hiến xác và đã qua đời, nhưng không xác nhận được thi thể đang đứng ở góc phòng kia có phải là thi thể của người A không.
Von Hagens không phủ nhận điều này. Lý do ông đưa ra là bảo mật dữ liệu cá nhân — ông không muốn một thi thể cụ thể có thể bị nhận dạng là người cụ thể.
Đây là điểm gây tranh cãi thực sự về tính minh bạch — không phải cáo buộc tội ác, nhưng là lỗ hổng trong chuỗi kiểm soát mà ngay cả các kiểm toán viên ủng hộ ông cũng thừa nhận là cần cải thiện.
Lớp 3: Những câu hỏi chưa được giải đáp
Ngoài ba vụ việc đã được tài liệu hóa trên, có một số cáo buộc được lan truyền rộng rãi. Quan trọng là phân biệt rõ:
Cáo buộc về Pháp Luân Công và tù nhân chính trị
Một số tổ chức nhân quyền, đặc biệt là WOIPFG (Tổ chức Điều tra Cuộc đàn áp Pháp Luân Công), cáo buộc rằng nhiều thi thể trong kho Đại Liên của von Hagens là của các học viên Pháp Luân Công bị giết hại có hệ thống. Họ dẫn bằng chứng về một thai nhi 9 tháng tuổi trong cơ sở dữ liệu của IfP được liệt kê là đến từ “Cục An ninh Công cộng” (cảnh sát).
Von Hagens từng nói với các phóng viên rằng sở dĩ ông ta chọn mở một chi nhánh ở Đại Liên, không chỉ bởi giá nhân công rẻ, mà còn bởi sự hỗ trợ tích cực từ các quan chức và nguồn cung cấp thi thể dồi dào. Nhà máy nhựa hóa cơ thể người đầu tiên được Von Hagens xây dựng tại Đại Liên, Trung Quốc vào tháng 8/1999. Điều này rất trùng hợp với cuộc bức hại Pháp Luân Công do cựu lãnh đạo Giang Trạch Dân phát động vào tháng 7/1999.
Tờ Guardian viết: “Trung tâm này được đặt gần 3 trại giam, nơi các tù nhân chính trị và các thành viên của phong trào khí công Pháp Luân Công bị giam giữ. Theo tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International), chính quyền Đảng Cộng sản Trung Quốc đã tử hình 2.468 người vào năm 2001 bằng cách bắn vào đầu hoặc đằng sau gáy. Von Hagens trước đây đã từng bị buộc tội vì mua thi thể của tử tù, người vô gia cư và người bị tâm thần từ Nga – một lời buộc tội mà ông phủ nhận.”
Câu hỏi về kho Đại Liên sau khi von Hagens rút đi
Năm 2004, von Hagens đóng cửa cơ sở Đại Liên của mình và cắt đứt quan hệ với đối tác cũ Tùy Hồng Cẩm (Sui Hongjin) — người sau này mở nhà máy plastination riêng cung cấp cho Bodies Exhibition (đối thủ trực tiếp của Body Worlds). Von Hagens tuyên bố rằng các vấn đề đạo đức tại Trung Quốc là lý do ông rút lui.
Điều này tạo ra một nghịch lý: nếu ông thực sự rút lui vì lo ngại đạo đức, đó là hành động đúng đắn — nhưng nó cũng ngầm thừa nhận rằng trong giai đoạn hoạt động tại Đại Liên, các tiêu chuẩn đạo đức không được đảm bảo đầy đủ.
Điều gì phân biệt Body Worlds với Bodies Exhibition?
| Body Worlds (von Hagens) | Bodies: The Exhibition | |
|---|---|---|
| Nguồn thi thể tuyên bố | Chương trình hiến xác tự nguyện | Thi thể vô thừa nhận từ Trung Quốc |
| Thừa nhận công khai | Có — chương trình từ 1982 | Có — đại diện nói thẳng “unclaimed” |
| Kiểm toán đạo đức | Đã thực hiện nhiều lần | Không cung cấp được tài liệu khi được yêu cầu |
| Pháp lý | Không bị buộc tội | Bị nhiều tiểu bang Mỹ điều tra, một số nơi từ chối |
| Kết nối Trung Quốc | Từng có, đã cắt đứt 2004 | Đang hoạt động, do Sui Hongjin điều hành |
Bodies: The Exhibition được Roy Glover, người phát ngôn chính thức, công khai thừa nhận: “Thi thể là vô thừa nhận. Chúng tôi không che giấu điều đó, chúng tôi nói thẳng ngay từ đầu.”
Vấn đề là ở Trung Quốc, “vô thừa nhận” là một phạm trù pháp lý có thể bao gồm tù nhân bị hành quyết, người bất đồng chính kiến, và người vô gia cư — những người không thể đồng ý và thân nhân không được thông báo.
Kiểm toán độc lập: Bức tranh phức tạp
Phía ủng hộ: Chương trình đã được kiểm tra nhiều lần
Theo trang chính thức của Body Worlds, chương trình hiến xác của IfP đã được:
- Kiểm toán hàng năm bởi công chứng viên độc lập tại Heidelberg
- Rà soát bởi các ủy ban đạo đức độc lập tại nhiều bảo tàng Mỹ trước khi cho phép trưng bày
- Đánh giá bởi chuyên gia đạo đức và luật sư được cử đến Heidelberg để xem xét tài liệu
Phía phê phán: Kiểm toán không kiểm tra được điều quan trọng nhất
Nhưng các nhà phê bình, bao gồm NPR (2006), chỉ ra giới hạn cốt lõi của các kiểm toán này: chúng xác nhận rằng tài liệu hiến xác tồn tại và hợp lệ, nhưng không xác nhận được rằng tài liệu đó kết nối trực tiếp với từng thi thể cụ thể đang được trưng bày.
Đây là sự khác biệt giữa “hệ thống lưu hồ sơ có vẻ ổn” và “chuỗi kiểm soát hoàn toàn minh bạch từ người hiến đến plastinate cụ thể”. Điều đó tạo ra khoảng trống xác minh mà không thể lấp đầy hoàn toàn.
Câu hỏi về nhân khẩu học: Người châu Âu hay châu Á?
Đây là câu hỏi mà nhiều độc giả tò mò khi nhìn vào các plastinate: những người này trông giống người châu Âu hay châu Á?
Trong phỏng vấn với NPR năm 2006, von Hagens tuyên bố: “Mọi plastinate toàn thân được trưng bày tại Bắc Mỹ đều đến từ người hiến xác châu Âu và Bắc Mỹ đã được thông báo đầy đủ và đồng ý bằng văn bản.”
Câu hỏi này xuất phát từ mối lo ngại thực tế: nếu một số thi thể đến từ Trung Quốc (như trong trường hợp 7 thi thể bị trả về), thì liệu người xem có cách nào phân biệt không?
Về mặt thực tế: sau khi plastination loại bỏ da và mô mềm bề mặt, các đặc điểm chủng tộc gần như không còn nhận ra được — cơ bắp, xương và cơ quan nội tạng của con người trông giống nhau bất kể nguồn gốc địa lý.
Điều này vừa là sự thật sinh học (chúng ta đều giống nhau bên trong), vừa là lý do khiến việc xác minh nguồn gốc độc lập trở nên gần như không thể.
Phòng thí nghiệm tại Trung Quốc: Vai trò thực sự là gì? Theo thông tin chính thức hiện tại của von Hagens Plastination, phòng thí nghiệm tại Trung Quốc chuyên về mẫu vật động vật — không phải người. Nhưng sự thật ở Trung Quốc thế nào? Rất khó kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Xác người trong Body Worlds có phải là người châu Âu không?
Von Hagens tuyên bố tất cả plastinate toàn thân trưng bày tại Bắc Mỹ và châu Âu đến từ người hiến xác tự nguyện ở châu Âu và Bắc Mỹ. Chương trình hiến xác của ông chủ yếu hoạt động tại Đức và Tây Âu. Tuy nhiên, không có cơ chế xác minh công khai nối từng plastinate cụ thể với người hiến cụ thể.
Có bằng chứng nào Body Worlds dùng thi thể tù nhân Trung Quốc không?
Có bằng chứng gián tiếp — cụ thể là 7 thi thể có vết thương phù hợp tử tù bị von Hagens chủ động trả về Trung Quốc năm 2004. Von Hagens không thể xác nhận hay phủ nhận hoàn toàn nguồn gốc của chúng. Không có phán quyết pháp lý nào kết tội ông về vấn đề này.
Body Worlds đã được kiểm toán độc lập chưa?
Có — theo nhiều góc độ. Chương trình hiến xác được công chứng hàng năm tại Heidelberg, và đã được các ủy ban đạo đức độc lập tại nhiều bảo tàng Mỹ rà soát. Tuy nhiên, các kiểm toán này xác nhận tài liệu tồn tại, không xác nhận được chuỗi kết nối trực tiếp từ người hiến đến plastinate cụ thể.
Von Hagens có còn nhận thi thể từ Trung Quốc không?
Không, theo tuyên bố chính thức. Ông đóng cửa cơ sở Dalian và chấm dứt hợp tác với các đối tác Trung Quốc sau năm 2004. Phòng thí nghiệm tại Trung Quốc hiện chỉ xử lý mẫu vật động vật theo thông tin công bố.
Tại sao chương trình hiến xác của Body Worlds đóng nhận đơn mới?
Theo thông báo chính thức của bodyworlds.com, chương trình đã đạt công suất xử lý tối đa và tạm dừng nhận đơn mới. Người muốn hiến xác cho khoa học được khuyến nghị liên hệ với các trường y tế địa phương.
Kết Luận
Sau tất cả những gì đã được điều tra, đây là bức tranh trung thực nhất có thể phác họa:
Những gì chúng ta biết chắc
✅ Chương trình hiến xác tự nguyện của IfP tồn tại thực sự từ năm 1982, với hơn 22.000 người đăng ký.
✅ Các plastinate toàn thân trong Body Worlds từ thế hệ Body Worlds IV (2008) trở đi được von Hagens tuyên bố đến hoàn toàn từ chương trình hiến xác này.
✅ Năm 2004, von Hagens tự nguyện trả lại 7 thi thể cho Trung Quốc sau khi phát hiện vết thương phù hợp với hành quyết.
✅ Vụ bê bối Novosibirsk xác nhận phòng thí nghiệm của ông đã từng tiếp nhận thi thể từ nguồn không rõ ràng (dù ông tuyên bố không dùng cho triển lãm).
✅ Không có “dấu vết giấy tờ” trực tiếp nối người hiến cụ thể với plastinate cụ thể — điều này được xác nhận bởi NPR và không bị von Hagens phủ nhận.
Những gì chúng ta không biết
❓ Trong giai đoạn trước 2004, khi cơ sở Đại Liên còn hoạt động, có bao nhiêu thi thể từ nguồn không tự nguyện đã được xử lý — và liệu có thi thể nào trong số đó được trưng bày không?
❓ 7 thi thể bị trả về có phải là tất cả hay chỉ là những gì bị phát hiện?
❓ Khoảng trống giữa “tài liệu hiến xác hợp lệ” và “thi thể cụ thể đang trưng bày” thực sự lớn đến mức nào?
Những gì có lẽ không bao giờ biết
🔲 Danh tính cụ thể của bất kỳ plastinate nào — và điều này vừa là bảo vệ quyền riêng tư, vừa là rào cản xác minh.
🔲 Toàn bộ hồ sơ hoạt động của cơ sở Đại Liên trước 2004.
Điểm mấu chốt là đây: Câu hỏi về nguồn gốc xác người trong Body Worlds không có câu trả lời đơn giản. Không phải “hoàn toàn ổn” như trang chủ triển lãm muốn bạn tin.
📌 Đọc tiếp trong chuỗi bài:
- Bài 1 — Triển lãm cơ thể người Body Worlds Berlin: Nghệ thuật hay tội ác đạo đức?
- Bài 2 — Gunther von Hagens là ai? Bí mật công nghệ Plastination
- Bài 4 — Mặt tối ngành nhựa hóa: Gunther von Hagens và Trung Quốc