Last Updated on 31/07/2026 by TinHN Editor
Nhìn vào bản đồ Tây Ban Nha, bạn sẽ không thấy nó. Nhìn vào bản đồ Morocco, bạn sẽ thấy một vết khuyết nhỏ trên bờ biển phía bắc mà Rabat không kiểm soát. Vết khuyết đó là Ceuta — một thành phố khoảng 85.000 dân, nằm trên lục địa châu Phi, nhưng thuộc chủ quyền Tây Ban Nha và là lãnh thổ của Liên minh châu Âu.
Ngày 30/7/2026, hàng nghìn người đã đi bộ, bơi và thả phao vượt qua đường biên giới kỳ lạ bậc nhất hành tinh này. Lượng tìm kiếm về Ceuta tăng vọt trong vòng 24 giờ, theo The Epoch Times.
Câu trả lời quen thuộc — nghèo đói, việc làm, giấc mơ đổi đời — đều đúng, nhưng chưa đủ. Bài chuyên đề này bóc tách toàn bộ ba lớp: thành phố này thực chất là gì, điều gì đã kích hoạt làn sóng vượt biên, và vì sao cùng một eo biển lại chứng kiến Tây Ban Nha dỡ bỏ một hàng rào rồi điều quân đội tới hàng rào kia chỉ trong 15 ngày.
Ceuta là gì và nằm ở đâu?
Thành phố nằm ngay cửa ngõ Địa Trung Hải của eo biển Gibraltar, trên một dải đất hẹp nối núi Hacho với đất liền Bắc Phi. Ba mặt giáp biển. Mặt thứ tư là đường biên giới trên bộ dài khoảng 8 km với Morocco, được rào kín.
Vài con số định vị nhanh:
- Diện tích: khoảng 19 km² — nhỏ hơn đảo Manhattan.
- Dân số: khoảng 85.000 người, thuộc nhóm mật độ dân cư cao nhất Tây Ban Nha.
- Khoảng cách tới đất liền Tây Ban Nha: khoảng 14 km đường biển, phà đi Algeciras chưa tới một giờ.
- Thành phố “chị em”: Melilla, cách khoảng 400 km về phía đông trên cùng bờ biển Morocco.
Hai thành phố này cộng lại tạo thành đường biên giới trên bộ duy nhất giữa Liên minh châu Âu và châu Phi. Đó là chi tiết giải thích gần như mọi thứ còn lại trong bài viết này.
“Enclave” hay “exclave”? Một trong hai là sai
Báo chí quốc tế dùng cụm “Spanish enclave” liên tục, và nói cho chặt chẽ thì đó là cách gọi không chính xác.
- Enclave là lãnh thổ bị bao bọc hoàn toàn bởi một quốc gia khác. San Marino nằm trọn trong lòng nước Ý là enclave thật sự.
- Exclave là lãnh thổ tách rời khỏi phần chính của chính quốc, chỉ có thể tới bằng đường bộ qua nước thứ ba.
Thành phố này có bờ biển Địa Trung Hải riêng, nên không bị bao bọc hoàn toàn. Britannica và phần lớn tài liệu địa lý xếp nó là exclave của Tây Ban Nha. Một số nhà địa lý dùng thuật ngữ thứ ba chính xác hơn: bán enclave (semi-enclave) — tách khỏi chính quốc, chỉ giáp một nước trên bộ, nhưng vẫn có lối ra biển riêng.
Vì sao Tây Ban Nha lại sở hữu một thành phố trên đất châu Phi?
Điểm mấu chốt: không phải qua cuộc “xâu xé châu Phi” thế kỷ 19. Lịch sử thành phố này cổ hơn thế rất nhiều, và đó chính là trụ cột trong lập luận pháp lý của Madrid.
Dòng thời gian rút gọn:
- Lần lượt nằm dưới tay người Carthage, Hy Lạp, La Mã và Byzantine.
- 1415: Bồ Đào Nha chiếm thành phố.
- 1580: chuyển sang vương triều Tây Ban Nha khi hai vương miện hợp nhất; một hiệp ước sau đó với Bồ Đào Nha xác nhận quyền sở hữu của Tây Ban Nha khi hai nước tách ra.
- 1912: các xứ bảo hộ Pháp và Tây Ban Nha tại Morocco được thiết lập — muộn hơn hơn ba thế kỷ.
- 1956: Morocco độc lập. Tây Ban Nha trả lại vùng bảo hộ nhưng giữ Ceuta và Melilla, với lý do hai thành phố này chưa bao giờ thuộc vùng bảo hộ đó.
Rabat không chấp nhận cách diễn giải này. Morocco coi hai thành phố là lãnh thổ bị chiếm đóng và đã nêu vấn đề tại Liên Hợp Quốc. Về mặt hành chính, Ceuta là thành phố tự trị từ năm 1995 — một quy chế nằm giữa đô thị thông thường và cộng đồng tự trị đầy đủ, có nghị viện riêng, dùng đồng euro, có nghị sĩ trong quốc hội Tây Ban Nha.
Quy chế pháp lý kỳ lạ: trong EU nhưng ngoài liên minh thuế quan
Đây là phần mà hầu hết các bài giải thích nhanh đều nói sai.
Về EU: có, vì đây là lãnh thổ Tây Ban Nha. Nhưng nó bị loại khỏi hàng loạt cơ chế: nằm ngoài liên minh thuế quan, ngoài khu vực VAT, ngoài lãnh thổ thuế tiêu thụ đặc biệt, và không áp dụng chính sách nông nghiệp lẫn thủy sản chung. Đó là lý do thành phố vận hành như một cảng tự do.
Về Schengen: có, nhưng kèm dấu hoa thị rất lớn. Bộ quy tắc Schengen được áp dụng, song Tây Ban Nha vẫn kiểm tra giấy tờ tùy thân với mọi hành khách rời thành phố đi đất liền — bằng đường biển hoặc đường không, hai lối ra duy nhất.
Cơ chế này có từ khi Tây Ban Nha gia nhập Schengen năm 1991. Nguyên nhân: công dân Morocco cư trú tại hai tỉnh láng giềng Tétouan và Nador được vào Ceuta và Melilla không cần thị thực, phục vụ giao thương biên giới địa phương. Vòng kiểm tra khi rời đi chính là thứ giữ cho ngoại lệ địa phương không biến thành cửa mở vào toàn bộ không gian Schengen.
Điều gì đã kích hoạt làn sóng vượt biên vào Ceuta?
Các áp lực đẩy người dân rời Morocco đã tồn tại hàng chục năm. Vậy vì sao dòng chảy nhỏ giọt lại bùng thành làn sóng chỉ trong một ngày?
Phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha
Đầu tháng 7/2026, Tòa án Tối cao Tây Ban Nha ra phán quyết rằng những người bị chặn trên biển khi tìm cách vào Ceuta hoặc Melilla không thể bị trao trả ngay cho Morocco mà không mở hồ sơ cá nhân.
Tây Ban Nha từ lâu áp dụng biện pháp “trục xuất tức thì tại biên giới” — đẩy người vượt biên quay lại mà không lập hồ sơ. Phán quyết đã thu hẹp biện pháp đó. Điểm mấu chốt nằm ở một chi tiết kỹ thuật: nếu một người vào lãnh thổ bằng cách bơi, không phá vỡ bất kỳ rào chắn vật lý nào, thì người đó không còn thuộc diện bị trả về nhanh.
Bộ Nội vụ Tây Ban Nha cho rằng các mạng lưới buôn người đang khai thác chính phán quyết này để kích thích di cư không giấy tờ. Đại sứ quán Morocco tại Madrid cũng chỉ về phía các tổ chức tội phạm đó.
Vì sao họ bơi thay vì trèo rào?
Đọc lại chi tiết pháp lý ở trên và những hình ảnh từ hiện trường lập tức trở nên dễ hiểu. Người vượt biên không chủ yếu trèo hàng rào. Họ bơi vòng qua đê chắn sóng ở bãi biển Tarajal, mang theo chân vịt, đồ lặn và phao bơi.
Đó không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Đó là tuyến đường được chọn vì luật pháp hiện quy định như vậy.
Đây cũng là lý do con số dịch chuyển nhanh đến thế. Thông tin về một khe hở pháp lý lan trong mạng lưới đưa người tính bằng ngày, không phải bằng tháng. Bài học rút ra rất đáng nhớ: các đợt di cư đột biến hiếm khi bắt đầu vì cuộc sống đột nhiên tệ đi — chúng bắt đầu vì một tuyến đường đột nhiên trông có vẻ mở.
Vì sao là Ceuta chứ không phải tuyến Đại Tây Dương?
Với người rời Morocco, địa lý là yếu tố quyết định.
Tuyến thay thế — vượt Đại Tây Dương tới quần đảo Canary — mất nhiều ngày trên biển khơi và cướp đi sinh mạng của một tỷ lệ lớn người thử sức. Cú bơi vào Ceuta chỉ mất vài phút.
Nó vẫn chết người. Theo Euronews, hơn 60 người đã thiệt mạng khi thực hiện hành trình này trong 12 tháng qua. Nhưng đặt cạnh Đại Tây Dương, tỷ lệ sống sót trông khả thi hơn hẳn, và chính phép so sánh đó chi phối lựa chọn.
Còn một điểm nữa: đặt chân lên Ceuta nghĩa là đứng trên đất Tây Ban Nha, kích hoạt các cơ chế bảo vệ pháp lý châu Âu. Ở trên một con thuyền giữa Địa Trung Hải thì không. Với người không có tiền cho một chuyến vượt biển dài ngày, đây đơn giản là cánh cửa rẻ nhất vào châu Âu còn tồn tại.
Áp lực kinh tế nằm bên dưới
Không cơ chế pháp lý nào có ý nghĩa nếu không có sẵn áp lực. Người vượt biên phần lớn là nam thanh niên, dù những ngày gần đây có cả phụ nữ và trẻ em.
Tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ Morocco duy trì ở mức cao dai dẳng nhiều năm, tập trung đúng vào các thị trấn phía bắc sát biên giới. Fnideq — thị trấn Morocco nằm ngay cạnh Ceuta — đã trở thành điểm tập kết: người ta di chuyển tới đó với mục đích rõ ràng là tìm cơ hội vượt biên.
Cộng thêm hạn hán, giá lương thực tăng khắp Bắc Phi, và một hệ thống thị thực gần như không chừa lối đi hợp pháp nào tới châu Âu cho một thanh niên không có tiền tiết kiệm — phép tính không hề phức tạp.
Hiểu đúng vấn đề đòi hỏi giữ hai thứ trong đầu cùng lúc: một sức ép kinh tế kéo dài nhiều năm, và một khe hở pháp lý ngắn hạn. Không yếu tố nào đơn độc giải thích được làn sóng.
Vì sao Madrid không ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia
Chủ tịch vùng Ceuta, ông Juan Jesús Vivas, gọi tình hình là khủng hoảng nhân đạo và xã hội toàn diện, đề nghị Madrid ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia và điều quân đội.
Bộ Nội vụ từ chối — và lý do mang tính kỹ thuật nhiều hơn chính trị. Quy định bảo vệ dân sự của Tây Ban Nha đơn giản là không xếp dòng người di cư vào nhóm rủi ro thuộc phạm vi hệ thống khẩn cấp quốc gia. Cơ chế đó không thể kích hoạt cho tình huống này.
Madrid cuối cùng vẫn triển khai quân đội để tăng cường an ninh. Thủ tướng Pedro Sánchez tuyên bố chính phủ cam kết phản ứng tức thì. Nhưng bản thân việc ban bố tình trạng khẩn cấp là bất khả thi về mặt pháp lý, chứ không phải bị từ chối vì lý do chính trị.
Khác biệt này quan trọng, vì phe đối lập đang đóng khung lời từ chối như một lựa chọn chính trị. Trên thực tế, một phần là ràng buộc hiến định.
Đòn bẩy của Morocco — thứ Tây Ban Nha không thể thay thế
Sự bất đối xứng đáng nói ở đây không nằm ở pháp lý. Nó nằm ở vận hành.
Chính sách biên giới của Tây Ban Nha tại Ceuta và Melilla chỉ hoạt động khi lực lượng Morocco giữ chặt phía bên kia hàng rào. Khi phía Morocco nới tay, hàng rào gần như lập tức mất tác dụng, bất kể luật Tây Ban Nha quy định gì.
Điều đó trao cho Rabat ảnh hưởng ngầm lên mọi hồ sơ song phương khác: quyền đánh bắt cá, hạn ngạch nông sản, hợp tác chống khủng bố, và trên hết là Tây Sahara.
Cần trình bày cả hai phía. Lập trường chính thức của Rabat là các mạng lưới tội phạm phải chịu trách nhiệm, và hợp tác với Tây Ban Nha về di cư vẫn ở mức mẫu mực; các nhà ngoại giao Morocco khẳng định không hề có ý định để ai đi qua. Ở chiều ngược lại, các nguồn tin từ lực lượng Guardia Civil tại hiện trường mô tả sự hỗ trợ của hiến binh Morocco là hạn chế và không đủ để giữ biên giới.
Bối cảnh lịch sử: tháng 5/2021, khoảng 10.000 người tràn vào Ceuta chỉ trong vài ngày, đúng thời điểm Madrid tiếp nhận một lãnh đạo phong trào độc lập Tây Sahara để điều trị y tế mà không tham vấn Rabat. Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha khi đó đã dùng từ “tống tiền”. Năm 2026, không quan chức Tây Ban Nha nào công khai dùng từ đó nữa. Nhưng sự phụ thuộc thì chưa hề biến mất.
Nghịch lý Gibraltar và Ceuta: một eo biển, hai lập luận trái ngược
Tháng 7/2026, Tây Ban Nha làm hai việc hoàn toàn trái ngược trên cùng một dải nước rộng 14 km.
- 15/7: hàng rào tại biên giới Gibraltar được dỡ bỏ. Kiểm tra hộ chiếu trên bộ chấm dứt, khoảng 15.000 lao động bắt đầu qua lại hằng ngày giữa La Línea và Gibraltar mà không phải dừng lại.
- 30/7: Tây Ban Nha điều quân đội tới Ceuta.
Một biên giới mở ra. Một biên giới quân sự hóa. Cả hai đều nằm trên eo biển Gibraltar, và cả hai đều đang tranh chấp — nhưng theo hai hướng ngược nhau.
Lập luận soi gương
Đặt hai tranh chấp cạnh nhau, tính đối xứng khiến người ta khó chịu:
- Tây Ban Nha kiện Anh về Gibraltar dựa trên toàn vẹn lãnh thổ: Gibraltar về mặt địa lý là một phần bán đảo Iberia, và một hiệp ước thời thuộc địa (Utrecht, 1713) không nên vĩnh viễn cắt rời nó.
- Morocco kiện Tây Ban Nha về Ceuta và Melilla dựa trên đúng nguyên tắc đó: hai thành phố về mặt địa lý là một phần Bắc Phi.
Câu trả lời của Madrid dành cho Rabat là hai thành phố có trước nhà nước Morocco hiện đại, nên chưa từng bị lấy từ tay Morocco. Câu trả lời của London dành cho Madrid lại là nguyện vọng của cư dân: trong cuộc trưng cầu năm 2002, người Gibraltar bác bỏ phương án đồng chủ quyền Anh–Tây Ban Nha với tỷ lệ 98,97%.
Tây Ban Nha không chấp nhận quyền tự quyết là yếu tố quyết định ở Gibraltar. Morocco cũng không chấp nhận nó ở Ceuta và Melilla — và Tây Ban Nha, trong hồ sơ Ceuta, cũng không dựa nhiều vào nguyên tắc này. Mỗi thủ đô đều với lấy nguyên tắc nào có lợi cho lãnh thổ mình đang nắm giữ.
Sự đảo ngược không ai lên kế hoạch
Hiệp ước Anh–EU về Gibraltar được ký tại Brussels ngày 14/7/2026 và áp dụng tạm thời từ 15/7. Theo tài liệu của Thư viện Hạ viện Anh, hiệp ước dỡ bỏ rào chắn vật lý tại biên giới trên bộ, chuyển việc áp dụng quy tắc biên giới Schengen sang sân bay và cảng của Gibraltar, đồng thời thiết lập liên minh thuế quan giữa Gibraltar và EU. Gibraltar không gia nhập Schengen hay EU. Điều 2 của hiệp ước nêu rõ văn kiện không ảnh hưởng tới lập trường pháp lý của bên nào về chủ quyền.
Hệ quả thì thực sự kỳ lạ:
- Từ 15/7/2026, một người có thể đi bộ từ Gibraltar — không thuộc EU, không thuộc Schengen — vào Tây Ban Nha mà không cần xuất trình gì.
- Trong khi đó, một người rời Ceuta — có thuộc EU, có áp dụng quy tắc Schengen — bắt buộc phải xuất trình giấy tờ tùy thân để tới đất liền.
Lãnh thổ Anh nằm ngoài Liên minh giờ lại kết nối tự do với Tây Ban Nha hơn cả lãnh thổ Tây Ban Nha nằm bên trong Liên minh. Cả hai đều là giải pháp thực dụng. Ghép lại, chúng tạo ra một tấm bản đồ không tuân theo bất kỳ logic trực giác nào.
Perejil và những hòn đảo gần như không ai nhắc tới
Ceuta và Melilla chưa phải toàn bộ phần Bắc Phi thuộc Tây Ban Nha. Madrid còn nắm các plazas de soberanía — một chuỗi đá và đảo nhỏ dọc bờ biển Morocco: Peñón de Vélez de la Gomera, Peñón de Alhucemas, quần đảo Chafarinas, và Perejil, một đảo đá trơ trọi rộng khoảng 15 hecta.
Tháng 7/2002, một toán hiến binh Morocco đổ bộ lên Perejil và cắm cờ. Tây Ban Nha phản ứng trong vài ngày bằng cách điều đặc nhiệm tới gỡ bỏ. Không ai thiệt mạng. Nhân sự Morocco được đưa về bằng đường không, hòn đảo trở lại trạng thái cũ: trống rỗng và bị hai bên cùng tuyên bố chủ quyền.
Vụ Perejil đáng nhớ vì nó cho thấy biên độ an toàn mỏng đến mức nào. Một đảo đá không dân cư, không tài nguyên đã đẩy hai quốc gia có quan hệ mật thiết với NATO vào thế đối đầu quân sự chỉ trong chưa đầy một tuần, và cần tới trung gian hòa giải của Mỹ để hạ nhiệt.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Ngày 30/7, Tây Ban Nha và Morocco nhất trí siết chặt phối hợp và đẩy nhanh việc trao trả. Không có mốc thời gian nào được ấn định. EU đề nghị hỗ trợ thông qua Frontex.
Ba chỉ dấu đáng theo dõi:
- Việc trao trả có thực sự diễn ra nhanh không, hay phán quyết tòa án khiến quy trình trở nên chậm chạp và phải xử lý từng hồ sơ.
- Fnideq có tiếp tục đông lên hay không.
- Madrid có tìm cách lập pháp để đi vòng qua phán quyết hay không.
Về dài hạn, khả năng giải quyết dứt điểm là thấp — và hiệp ước Gibraltar tháng 7/2026 chính là manh mối. Thỏa thuận đó thành công chính vì nó không đụng tới chủ quyền: nó giải quyết hàng chờ, hải quan, quyền của người lao động và quản lý sân bay, rồi gạt tranh chấp gốc ra ngoài phạm vi.
Khuôn mẫu ấy rất khó áp dụng cho Ceuta. Ở đây, câu hỏi tranh chấp và câu hỏi thực tiễn là cùng một câu hỏi: ai kiểm soát việc ra vào. Bạn không thể tạm gác chủ quyền sang một bên rồi vẫn thống nhất được về cơ chế biên giới, khi mà cơ chế biên giới chính là yêu sách chủ quyền trên thực tế.
Kịch bản khả dĩ nhất vẫn là điều đã diễn ra suốt bảy thập kỷ qua: những giai đoạn hợp tác dài và vận hành trơn tru, xen kẽ những đợt bùng phát đột ngột nhắc mọi người nhớ rằng toàn bộ thu xếp này là tự nguyện từ phía Morocco.
Câu hỏi thường gặp về Ceuta
Ceuta thuộc nước nào?
Thuộc Tây Ban Nha. Đây là thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển Bắc Phi, đồng thời là lãnh thổ Liên minh châu Âu. Morocco tranh chấp chủ quyền này.
Có thể đi ô tô từ Ceuta về Tây Ban Nha không?
Không. Không có tuyến đường bộ. Bạn đi phà tới Algeciras hoặc bay trực thăng tới Málaga. Thành phố có sân bay trực thăng nhưng không có sân bay dân dụng.
Ceuta dùng đồng tiền gì?
Đồng euro. Thành phố thuộc khu vực đồng euro, nhưng nằm ngoài khu vực VAT của EU nên áp dụng loại thuế địa phương riêng thay cho VAT Tây Ban Nha.
Ceuta khác Melilla ở điểm nào?
Đây là hai thành phố tự trị riêng biệt của Tây Ban Nha trên bờ biển Morocco, cách nhau khoảng 400 km, dân số tương đương và quy chế pháp lý gần như giống hệt. Ceuta hướng ra eo biển Gibraltar; Melilla nằm xa hơn về phía đông trên Địa Trung Hải.
Người vượt biên vào Ceuta có được coi là tị nạn không?
Phần lớn thì không. Đa số là người di cư vì lý do kinh tế chứ không phải chạy trốn đàn áp, nên thường không đủ điều kiện xin tị nạn. Tuy vậy, theo phán quyết mới, từng trường hợp vẫn phải được xem xét riêng.
Sự kiện 2026 có giống khủng hoảng Ceuta 2021 không?
Giống về quy mô và hình ảnh bên ngoài, nhưng khác về nguyên nhân. Năm 2021, làn sóng nổ ra sau tranh chấp ngoại giao liên quan Tây Sahara. Năm 2026, yếu tố kích hoạt là một phán quyết tòa án và phản ứng của các mạng lưới đưa người.
Ceuta có an toàn để du lịch không?
Trung tâm thành phố nhìn chung yên bình và là điểm dừng thường xuyên của các tuyến du thuyền Địa Trung Hải. Căng thẳng tập trung ở khu vực hàng rào biên giới, không phải trong nội đô. Trước mọi chuyến đi, nên kiểm tra khuyến cáo du lịch chính thức từ cơ quan ngoại giao nước mình.