Last Updated on 31/10/2026
Theo các nhà phân tích, những quy định mới trao cho giới chức quyền hạn rộng rãi để ngăn chặn công dân xuất cảnh, trong đó các cuộc kiểm tra nhắm gắt gao nhất vào những người có tiền tiết kiệm, có nợ hoặc có gia đình ở nước ngoài.
Lu Tingge (Lư Đình Các) đưa thẻ lên máy bay cho một sĩ quan biên phòng tại sân bay Côn Minh, Trung Quốc, với dự định lên chuyến bay đến Thái Lan vào ngày 17/9. Vài phút sau, vị luật sư nhân quyền đến từ tỉnh Hà Bắc đã phải ngồi trong một phòng riêng trong khi hai sĩ quan quay phim ông bằng camera đeo trên người. Ông được thông báo rằng mình không thể rời khỏi Trung Quốc.
Khi ông Lư hỏi lý do, một sĩ quan quay lại với một tờ giấy: Lệnh cấm xuất cảnh từ tháng 12 năm 2019 do cảnh sát Hà Bắc ban hành, cáo buộc ông Lư tội “tầm hấn tư sự” (gây gổ và xúi giục rắc rối). Đây là một tội danh chung chung thường được sử dụng để chống lại những người chỉ trích Bắc Kinh và các chuyên gia pháp lý — một nhóm mà ông Lư trực thuộc sau khi xử lý nhiều vụ án nhạy cảm.
Khi bị gặng hỏi thêm chi tiết, một sĩ quan chỉ đáp gọn rằng đó là “vấn đề hệ thống nội bộ.” Đây là lần thứ ba ông Lư phải đối mặt với lệnh cấm này khi cố gắng rời khỏi đất nước.
Vụ việc mới nhất xảy ra chỉ hai ngày sau khi các quy định mới của Quốc vụ viện Trung Quốc về xuất nhập cảnh chính thức có hiệu lực vào ngày 15/9. Dù các lệnh cấm xuất cảnh tùy tiện đã tồn tại từ lâu, giới phân tích dự đoán những trường hợp như của ông Lư sẽ trở nên thường xuyên và vô lý hơn dưới các bộ quy tắc mới này.
Quy định yêu cầu du khách phải cung cấp lý do xuất cảnh “chân thực và hợp pháp”, cho phép các sĩ quan cấm bất kỳ ai bị coi là đã khai báo sai, đồng thời cho phép quan chức thương mại chặn những cá nhân bị cho là vi phạm kiểm soát xuất khẩu và “có thể” gây nguy hiểm cho an ninh công nghệ hoặc công nghiệp. Cách dùng từ mơ hồ mang lại cho nhân viên quản lý xuất nhập cảnh quyền hạn rộng lớn để chặn du khách tại cửa ra máy bay và từ chối giải thích dưới danh nghĩa an ninh quốc gia.
Phản hồi lại điều này, vào ngày 10/9, các quan chức Trung Quốc gọi những tuyên bố cho rằng công dân sẽ khó xuất cảnh hơn là một sự “hiểu sai”. Họ khẳng định các quy định này chỉ nhằm vào những kẻ dùng giấy tờ giả để ra nước ngoài tham gia đường dây cờ bạc, lừa đảo viễn thông, hoặc tuồn công nghệ bị hạn chế ra khỏi đất nước. Khách du lịch, doanh nhân, sinh viên và người đi thăm thân sẽ không bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, các nhà phân tích và những cá nhân từng bị cấm xuất cảnh tiết lộ nhà chức trách đã ngăn người dân rời đi vì những lý do yếu ớt hoặc không rõ ràng trong nhiều năm qua. Việc luật hóa các quy định này chỉ nhằm mục đích giúp quyền lực được thi hành dễ dàng và dễ biện minh hơn.
Chính Thức Hóa Các Biện Pháp Kiểm Soát Hiện Có
Frank Xie, giáo sư kinh doanh tại Đại học South Carolina–Aiken, lưu ý rằng mốc thời gian 15/9 chủ yếu nhằm cung cấp “một cơ sở pháp lý chính thức cho việc thực thi tùy tiện trong tương lai.”
Một nhân viên trong khu vực công (chỉ cung cấp họ Cát vì sợ bị trả thù) cho biết các cửa khẩu biên giới và sân bay lớn đã bắt đầu thực thi quy định từ ngày 1/8. Việc kiểm tra đã mở rộng vượt ra ngoài nhóm viên chức nhà nước, vươn tới cả nhân sự chủ chốt tại các công ty tư nhân và công ty nước ngoài trong các lĩnh vực tài chính, công nghệ, chất bán dẫn và trí tuệ nhân tạo.
Ngay cả trước khi có các quy định mới, luật xuất nhập cảnh năm 2013 của Trung Quốc đã trao cho nhà chức trách quyền hạn cực lớn để ngăn công dân xuất cảnh — bao gồm nghi phạm hình sự, cá nhân liên quan đến các vụ án dân sự chưa giải quyết, và bất kỳ ai mà việc rời đi của họ “có thể” gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia. Các quy định mới được xây dựng trên nền tảng đó, mở rộng thêm các cớ pháp lý.
Thái Thận Khôn (Cai Shenkun), một nhà bình luận kỳ cựu sống tại Mỹ về kinh tế và chính trị Trung Quốc, cho biết quyền lực này đã được phân bổ xuống tận các cấp thấp nhất của hệ thống, đến mức ngay cả chính quyền thành phố cấp phường xã hiện cũng có thể hạn chế công dân đi lại.
Nhắm Mục Tiêu Giữ Chân Nguồn Vốn và Của Cải
Về mặt thời điểm, nguyên nhân sâu xa của các biện pháp này là vấn đề tiền bạc. Với nền kinh tế đang gặp khó khăn và chi tiêu tiêu dùng yếu kém, các chính quyền địa phương — vốn đang cạn kiệt nguồn thu từ đất đai — đã chuyển hướng sang các biện pháp phạt tiền, truy thu thuế và tịch thu tài sản. Các quy định đang nhắm vào những nhóm người mà Trung Quốc không thể để mất: doanh nhân có tiền tiết kiệm trong ngân hàng; những gia đình có bất động sản, khoản đầu tư, con cái ở nước ngoài; và những chuyên gia được các công ty nước ngoài săn đón.
Việc bán quyền phát triển đất đô thị mang lại cho các địa phương 4,15 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 620,2 tỷ USD) trong năm 2025, chưa bằng một nửa số tiền họ thu được vào năm 2021 — giảm hơn 4 nghìn tỷ nhân dân tệ so với mức đỉnh. Để bù đắp thâm hụt, chính quyền đã chuyển sang đẩy mạnh thu tiền phạt. Dữ liệu của Bộ Tài chính cho thấy trong khi tổng thu ngân sách từ thuế giảm 3,4% vào năm 2024, thì các khoản thu ngoài thuế — chủ yếu là tiền phạt và tịch thu — đã tăng vọt 25,4%.
“Những gì đang diễn ra thực sự phản ánh sự chuyển đổi trong mô hình tài khóa, từ việc dựa vào tăng trưởng kinh tế sang việc thu hoạch nguồn của cải hiện có,” Davy J. Wong, một nhà kinh tế chính trị độc lập tại Mỹ nhận định. “Trong quá khứ, hệ thống chủ yếu làm tăng chi phí để mang tài sản ra ngoài; giờ đây, nó làm tăng chi phí để đưa con người và vốn ra nước ngoài.”
Vào cuối tháng 8, vài tuần trước khi các quy định mới chính thức có hiệu lực, cảnh sát biên phòng tại Sân bay Quốc tế Phố Đông Thượng Hải đã rào lại một phần sảnh chờ và yêu cầu một số du khách Trung Quốc — đặc biệt là nam giới trên 40 tuổi — điền vào một biểu mẫu khảo sát tài sản và thân nhân trước khi được lên máy bay. Nếu cảnh sát phát hiện ra một câu trả lời duy nhất trên biểu mẫu là không đúng sự thật, đó sẽ là căn cứ để họ cấm du khách đó xuất cảnh trong tương lai.
Tăng Cường Giám Sát và Bẫy Nợ
Việc bòn rút tài sản không chỉ dừng lại ở các khoản phạt hành chính mà còn mở rộng đến các biện pháp đóng băng tài sản công khai. Ông Thái cho biết một người quen của ông đã rút hơn 900 triệu nhân dân tệ từ chứng khoán trong nửa đầu năm nay, nhưng chính quyền địa phương đã ngay lập tức tiếp quản tài khoản và thông báo rằng ông cần sự chấp thuận chính thức mới có thể động đến dù chỉ một xu.
Nhà nước cũng đang nhắm tới các khoản tiền được cất giữ ở nước ngoài. Kể từ năm 2025, các cơ quan thuế đã yêu cầu người dân báo cáo thu nhập từ đầu tư nước ngoài từ năm 2022 và nộp thuế 20%. Mùa hè này, Bắc Kinh tiếp tục mở rộng loại thuế đó sang thu nhập từ các quỹ tín thác ngoại biên, dẫn đến việc nhiều ngân hàng đã đóng băng tài khoản của các khách hàng giàu có cho đến khi họ nộp đủ thuế tài sản ở nước ngoài.
Cảnh sát địa phương cũng đang thu thập thông tin về cuộc sống của người dân ở hải ngoại. Những lao động ở nước ngoài về nước đã bị cảnh sát yêu cầu nộp bằng chứng việc làm, ảnh chụp lối vào công ty và địa chỉ lưu trú chính xác ở nước ngoài của họ.
Các khoản nợ cũng là một “bẫy” giữ chân công dân. Theo một thỏa thuận năm 2016, các cá nhân bị tòa án đưa vào danh sách đen do không trả nợ có thể bị cấm đi máy bay, lưu trú tại khách sạn cao cấp, gửi con đến trường tư, và rời khỏi đất nước. Việc giá nhà sụt giảm thê thảm đang làm tăng thêm áp lực này, khiến nhiều gia đình có bất động sản bị ngân hàng phát mãi có thể không bao giờ xuất cảnh được nữa.
Người Mỹ và Khách Nước Ngoài Cũng Đối Mặt Với Rủi Ro
Hệ thống phong tỏa này cũng vươn tới cả người nước ngoài. Cao Chấn (Gao Zhen), một nghệ sĩ 70 tuổi làm việc tại New York và là thường trú nhân Mỹ, đã bị giam giữ vào tháng 8/2024 khi đang thăm gia đình ở tỉnh Hà Bắc và bị kết án 3 năm tù vì tội “bôi nhọ các anh hùng quốc gia”. Vợ ông (người có thẻ xanh Mỹ) và con trai họ (một công dân Mỹ) cũng bị cấm rời khỏi Trung Quốc kể từ khi ông bị bắt.
Khách doanh nhân cũng phải đối mặt với rủi ro tương tự. Vào tháng 3, Bắc Kinh đã triệu tập những người đồng sáng lập của Manus — một công ty khởi nghiệp AI tại Singapore do các doanh nhân Trung Quốc thành lập mà Meta chuẩn bị mua lại với giá 2 tỷ USD — đến Trung Quốc để họp. Khi đến nơi, họ bị cấm rời đi và Bắc Kinh sau đó đã ép hủy bỏ thương vụ này.
Bản khuyến cáo đi lại cập nhật ngày 19/10 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã cảnh báo khẩn cấp về “nguy cơ bị giam giữ sai trái” và “công dân Hoa Kỳ có thể chỉ nhận ra mình bị cấm xuất cảnh khi họ cố gắng rời khỏi Trung Quốc.”
Cuộc Đua Rời Khỏi Đất Nước
Giáo sư Xie cho rằng các biện pháp thắt chặt kiểm soát hiện nay sẽ thực sự “thúc đẩy quá trình tháo chạy của tiền bạc và con người diễn ra nhanh hơn.”
Kể từ khi quy định có hiệu lực, doanh nhân Shen Qijia (người vừa trốn khỏi đất nước thành công vào ngày 26/8) cho biết có vô số người ở Trung Quốc đã liên hệ với ông để tìm đường thoát ra ngoài. “Chính sách kiểm soát biên giới mới của ĐCSTQ đã gây ra sự hoảng loạn to lớn,” ông nói.
Theo ông Thái, trong suốt 20 năm qua, bất kỳ công dân Trung Quốc nào có hộ chiếu đều có thể tự do mua vé máy bay ra nước ngoài. “Nhưng bây giờ, mọi người lo lắng về một điều hoàn toàn khác: Ngay cả khi đã mua vé, bạn cũng không biết liệu mình có được phép rời đi hay không.”
(Theo Epoch Times)
Xem thêm: